T.C.

YÜZÜNCÜ  YIL  ÜNİVERSİTESİ

SOSYAL  BİLİMLER  ENSTİTÜSÜ

TÜRK  DİLİ  VE  EDEBİYATI ANABİLİM  DALI TÜRK  DİLİ  BİLİM  DALI

 

 

 

 

 

HASSA  AĞZI  İNCELEMESİ

(İNCELEME - METİNLER – SÖZLÜK)

 

 

 

 

Yüksek  Lisans  Tezi

 

 

 

 

Hazırlayan

Ahmet  HAŞİMİ

 

 

 

 

Danışman

Yrd.  Doç.  Dr.  Ekrem  ARIKOĞLU

 

 

 

 

 

VAN-2001

 

 

 

  Y A P I M   A Ş A M A S I N D A D I R

İÇİNDEKİLER

 

                                                                                           

ÖNSÖZ

ARAŞTIRMADA KULLANILAN SES YAZISI İŞARETLER.........................III  

KISALTMALAR..............................................................................................IV

GİRİŞ

İNCELEME.....................................................................................................  

I.  SES  BİLGİSİ.............................................................................................

1.1.1.          ÜNLÜLER...................................................................................

1.1.2.          ÜNSÜZLER....................................................................................

1.1.SES DEĞİŞMELERİ..................................................................................

     1.2.1.  ÜNLÜ  DEĞİŞMELERİ...................................................................

         1.2.1.1.  Kalın  Ünlülerin  İncelmesi........................................................

         1.2.1.2.  İnce  Ünlülerin  Kalınlaşması....................................................

         1.2.1.3.  Düz  Ünlülerin  Yuvarlaklaşması..............................................   

         1.2.1.4.  Yuvarlak  Ünlülerin  Düzleşmesi...............................................

         1.2.1.5.  Geniş  Ünlülerin  Daralması...................................................... 

         1.2.1.6.  Dar  Ünlülerin  Genişlemesi  ....................................................

         1.2.1.7.  Ayınlı Ünlülerin  Normalleşmesi...............................................

   1.2.1.8.  Ünlü  Türemesi.........................................................................

     1.2.2. ÜNSÜZ  DEĞİŞMELERİ.............................................

         1.2.1.TONLULAŞMA.............................................................................

         1.2.2. TONSUZLAŞMA......................................................................... 

         1.2.3. SÜREKLİLEŞME........................................................................

         1.2.4. SÜREKSİZLEŞME  (SEDASIZLAŞMA)...................................

         1.2.5. SÜREKLİ  ÜNSÜZLER  ARASINDAKİ  DEĞİŞMELER .........

     1.3. SES  OLAYLARI..........................................................................

         1.3.1. BENZEŞME...............................................................................

         1.3.2.  ÜNSÜZ  (KONSONANT)     TÜREMESİ    ............................

         1.3.3.  GÖÇÜŞME (METATEZ)...........................................................

         1.3.4.  ÜNSÜZ   DÜŞMESİ....................................................................

         1.3.5.  ORTA  HECE  ÜNLÜSÜNÜN  DÜŞMESİ.................................

         1.3.6.  ORTA  HECE  ÜNLÜSÜNÜN  DARALMASI..........................

         1.3.7.  SON  HECE  ÜNLÜSÜNÜN  DÜŞMESİ....................................

         1.3.8.   ÜNLÜ  BİRLEŞMESİ..................................................................

         1.3.9.  HECE  YUTUMU.........................................................................

         1.3.10. ÜNSÜZ  İKİZLEŞMESİ.............................................................

1.3.11.    İKİZ  ÜNSÜZLERİN  TEKLEŞMESİ.......................................

 1.4.  UYUM................................................................                       

     1.4.1.    ÜNLÜ  UYUMU...........................................................................

     1.4.1.1.  Kalınlık – İncelik  Uyumu  (Dil  Benzeşmesi )..............................

         1.4.1.2.  Kalınlık – İncelik  Uyumsuzluğu ..............................................

      1.4.1.3.  Düzlük – Yuvarlaklık  Uyumu.................................................. 

         1.4.2.1.  Ünlü İkizleşmesi......................................................................

         1.4.2.2.  Ünlü  Uyumunun  Değişmesi....................................................

         1.4.3.   Ünsüz   Uyumu  ..........................................................................

         1.4.4.   Ünlü – Ünsüz  Uyumu  ...............................................................    

2. ŞEKİL  BİLGİSİ  (MORFOLOJİ)..............................

2.I.   İSİMLER.......................................................................

    2.1.1.YAPIM  EKLERİ  ..........................................................................

         2.1.1.1.    İSİMDEN  İSİM  TÜRETEN  EKLER   ...............................

      2.1.1.2.    İSİMDEN  FİİL  TÜRETEN  EKLER.....................................

         2.1.1.3.    FİİLDEN  İSİM  TÜRETEN  EKLER....................................

2.1.1.4.        FİİLDEN  FİİL  TÜRETEN  EKLER.....................................

    2.1.2. İSİM  İŞLETME   EKLERİ.................................

       2.1.2.1.  ÇOKLUK  EKLERİ ...............................................................

         2.1.2.2.  İYELİK  EKLERİ.....................................................................    

         2.1.2.3. AİTLİK  EKİ.............................................................................

         2.1.2.3.  HÂL  EKLERİ ..........................................................................       

         2.1.2.3.1.  İlgi  Hâli  (Genetif)    Eki.......................................................

         2.1.2.3.2.  Belirtme  Hâli   (Akkuzatif)  Eki.... ........................................

         2.1.2.3.3.  Yönelme  Hâli  (Datif)  Eki................................ ...................   

         2.1.2.3.4.  Bulunma  Hâli  (Lokatif)  Eki....................... .........................

         2.1.2.3.5. Ayrılma  Hâli  (Ablatif )  Eki............................. ....................

         2.1.2.3.6.  Eşitlik  Hâli   (Ekvatif  )  Eki.................................................

         2.1.2.3.7. Yön  Gösterme (Direktif)  Eki................................................. 

         2.1.2.3.8.  Vasıta  Hâli  (İnstrumental)  Eki.............................................  

2.2.                    ZAMİRLER...................................................

    2.2.1. ŞAHIS  ZAMİRLERİ.....................................................................

     2.2.2. DÖNÜŞLÜLÜK  ZAMİRLERİ........................................................

     2.2.3. İŞARET  ZAMİRLERİ .....................................................................

     2.2.4. SORU  ZAMİRLERİ  ......................................................................

     2.2.5. BELİRSİZLİK  ZAMİRLERİ   ........................................................

2.3.            SIFATLAR  ................................................. .

2.3.1.       VASIFLANDIRMA  SIFATLARI   ..........................................

     2.3.2.   BELİRTME  SIFATLARI.............................................................       

         2.3.2.1.  İŞARET  SIFATLARI   ...........................................................

   2.3.2.2.  SAYI  SIFATLARI.................................................................

         2.3.2.3.  SORU  SIFATLARI...................................................................

2.3.2.4.      BELİRSİZLİK  SIFATLARI....................................................

  2.4.  ZARFLAR.............................................................

     2.4.1. YER – YÖN  ZARFLARI.................................................................

2.4.2.  ZAMAN  ZARFLARI......................................................................

      2.4.3.  DURUM  ZARFLARI....................................................................

      2.4.4.  AZLIK – ÇOKLUK  ZARFLARI...................................................

2.4.5.      SORU  ZARFLARI.........................................................................

  2.5.  EDATLAR..............................................................................................55

      2.5.1.  ÜNLEM   EDATLARI ...................................................................55

          2.5.1.1.  Ünlemler  .............................................................................55

          2.5.1.2.  Seslenme  Edatları   ............................................................55

          2.5.1.3.  Sorma  Edatları....................................................................56   

          2.5.1.4.  Gösterme  Edatları     ..........................................................56

               2.5.1.5.  Cevap  Edatları ....................................................................56

2.5.2.          BAĞLAMA  EDATLARI.............................................................56

               2.5.2.1.  Sıralama  Edatları.................................................................56

               2.5.2.2.  Denkleştirme  Edatları..........................................................56

               2.5.2.3.  Karşılaştırma  Edatları..........................................................56

               2.5.2.4.  Cümle  Başı  Edatları...........................................................57

               2.5.2.5.  Sona  Gelen  Edatlar.............................................................57

2.5..2.6. Son  Çekim  Edatları............................................................57

2.6.                FİİLLER  .........................................................................................57

      2.6.1.    ŞAHISLAR....................................................................................57

         2.6.1.1.   I.  TİP  ŞAHISLAR  .................................................................58

         2.6.1.2.   II.  TİP  ŞAHISLAR.................................................................59   

   2.6.1.3.   III.  TİP  ŞAHISLAR................................................................60

       2.6.2.    ŞEKİL  VE  ZAMAN  EKLERİ...................................................60

2.6.2.1.            HABER KİPLERİ ................................................................60

             2.6.2.1.1. Öğrenilen  Geçmiş  Zaman..................................................60 

             2.6.2.1.2. Görülen  Geçmiş  Zaman.....................................................60  

             2.6.2.1.3. Şimdiki  Zaman....................................................................61   

             2.6.2.1.4. Gelecek  Zaman...................................................................61    

             2.6.2.1.5. Geniş  Zaman  .....................................................................61

2.6.2.2.            DİLEK  KİPLERİ..................................................................62

2.6.2.2.1.İstek  Kipi..............................................................................62

             2.6.2.2.2.   Dilek – Şart  Kipi...............................................................62

             2.6.2.2.3.   Gereklilik  Kipi..................................................................62

             2.6.2.2.4.   Emir  Kipi...........................................................................62

       2.6.3. EK  FİİL ..........................................................................................62

             2.6.3.1.  Görülen  Geçmiş  Zaman.......................................................63

       2.6.3.2.  Öğrenilen  Geçmiş  Zaman................................................... 63

             2.6.3.3.  Şart  Çekimi...........................................................................63

             2.6.3.4.  Geniş  Zaman.........................................................................63

2.6.4.FİİLLERİN  BİRLEŞİK  ÇEKİMLERİ ............................................63  

2.8. SIFAT  FİİLLER.....................................................................................65

2.9. ZARF    FİİLLER     ...............................................................................65

      2.9.1.  HÂL  GERUNDİUMLARI..............................................................66   

2.9.2.      ZAMAN  GERUNDİUMLARI......................................................66

         2.9.3. BAĞLAMA  GERUNDİUMLARI...............................................67

3.  CÜMLE  BİLGİSİ.......................................................................................68

     3.1.   KELİME  GRUPLARI.......................................................................68

       3.1.1.  İSİM  TAMLAMASI......................................................................68

             3.1.1.1. BELİRTİLİ  İSİM  TAMLAMASI.........................................68

         3.1.1.2. BELİRTİSİZ  İSİM  TAMLAMASI.......................................68

         3.1.1.3. ZİNCİRLEME  İSİM  TAMLAMASI   .................................68

       3.1.2.SIFAT  TAMLAMASI ....................................................................69

       3.1.3.   SIFAT FİİL  GRUBU....................................................................69

       3.1.4.   ZARF  FİİL  GRUBU....................................................................69

       3.1.5.   TEKRAR  GRUBU.......................................................................69

       3.1.6.   EDAT  GRUBU  ...........................................................................70

       3.1.7.   BAĞLAMA  GRUBU...................................................................70

3.1.8.      UNVAN  GRUBU ........................................................................70

       3.1.9.   BİRLEŞİK  İSİM...........................................................................71

       3.1.10. SAYI  GRUBU..............................................................................71

       3.1.11. BİRLEŞİK  FİİL............................................................................71

       3.1.12. KISALTMA  GRUPLARI.............................................................72

    3.2.  CÜMLELER  .......................................................................................74

       3.2.1.    YAPISINA  GÖRE CÜMLELER................................................74

          3.2.1.1.  BASİT  CÜMLE.......................................................................74

          3.2.1.2.  BİRLEŞİK  CÜMLE................................................................74

          3.2.1.3.  BAĞLI  CÜMLE......................................................................75

    3.2.1.4.  SIRALI  CÜMLELER..............................................................75

  3.2.2. YÜKLEMİNİN  TÜRÜNE  GÖRE  CÜMLELER  ......................76

  3.2.2.1.  FİİL  CÜMLESİ.......................................................................76

     3.2.2.2.  İSİM  CÜMLESİ.....................................................................76

  3.2.3. YÜKLEMİNİN  YERİNE  GÖRE  CÜMLELER    .....................78

    3.2.3.1.  KURALLI  CÜMLE.................................................................78

          3.2.3.2.  DEVRİK  CÜMLE...................................................................77

        3.2.4.   ANLAMLARINA  GÖRE  CÜMLELER....................................77

          3.2.4.1.   OLUMLU  CÜMLE................................................................77         

          3.2.4.2.   OLUMSUZ  CÜMLE..............................................................77

3.2.4.3.   SORU  CÜMLESİ..................................................................78

SONUÇ.............................................................................................................79

METİNLER......................................................................................................83

KAYNAKLAR...............................................................................................126

HARİTALAR..................................................................................................128

SÖZLÜK.........................................................................................................129

   

    

 

    

 

  

 

          

           

2.5.            EDATLAR

 

 

     “Edatlar  anlamları  olmayan, gramer  vazifeleri bulunan  kelimelerdir. Edatlar  özellik  itibariyle  birlikte  kullanıldıkları  kelimelerin,  kelime  gruplarının  ve  cümlelerin  kullanılışlarına  ve  ifade  kabiliyetlerine  yardım  ederler. Bu  itibarla  isim  ve  fiiller  asıl,   edatlar  ise  yardımcı  kelimelerdir.” [51]      

     Edatların  bir  kısmı,  gibi,  için,  göre  vb. yalnız   edat  olduğu  gibi,  bir  kısmı  ise  aslında  isim,  sıfat  ve  zarflardır.”[52] 

     

 

     2.5.1.  ÜNLEM   EDATLARI 

 

 

     “Bu  edatlar  sevinç,  keder,  nefret,  heyecan  gibi  ruh  durumlarını  ve  tabiat  seslerini,  seslenmeleri,   tasdik,  ret,  sorma,  gösterme  gibi  beyan  şekillerini  anlatan  şekillerdir.”[53]

 

2.5.1.1.      Ünlemler 

 

     “Bunlar  duygu  ve  heyecanları  ifade  için,  içten  koparak  gelen  edatlarla  doğadaki  sesleri  taklit  eden  edatlardır.”[54]  

     

     Hassa  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  rastladığımız  ünlem  edatları  şunlardır:

 

     yaō  (1/4),  Abaf  (4/55),  Hāh  (8/23),  ō  (11/72)

 

     2.5.1.2.  Seslenme  Edatları

                              

     Yā  Rebbim   (7/73),  hê  ġurban  oldūm  (7/76),  Bakelem  (8/65)

 

     2.5.1.3.  Sorma  Edatları

 

 

     na   uçun  “ne  için”  (3/67),  Yā  “peki  nasıl”  (3/70),  oldu  mu  (8/119)

 

    2.5.1.4.  Gösterme  Edatları

 

     işde  “işte”  (1/19),  ahacıka  “işte”  (8/87),  Tā  “uzak için  işte  anlamında”  (3/35)

 

     2.5.1.5.  Cevap  Edatları

 

     he   “evet”  (1/37),  heyye  “hayır”  (7/37),  Hī  “efendim”  (7/107),  yoġ  canım  “hayır”  (9/7)

 

 

     2.5.2.   BAĞLAMA  EDATLARI

 

     “Bunlar,  küçük  dil  birliklerini,  kelimeleri,  kelime  gruplarını  ve  cümleleri   biçim  ve  anlam  bakımından  birbirine  bağlayan,  onlar  arasında  bir  bağ  oluşturan  edatlardır.”[55]     

 

     2.5.2.1.  Sıralama  Edatları

 

     ve  (5/35) 

 

     2.5.2.2.  Denkleştirme  Edatları

 

     “Bunlar,  birbirine  denk  olan,  birbirinin  yerini  tutan,  iki  ögeyi  birbirine  bağlayan,  birbiriyle  karşılaştıran  edatlardır.”[56]   

  

     onu  ya  fakire  véreceg  ya  māşına  (6/78)

 

      2.5.2.3.  Karşılaştırma  Edatları

 

     “Bunlar,  karşılaştırılan  iki  ya   da  daha  çok  unsuru,  dil  birliğini  birbirine  bağlayan  edatlardır.”[57]

 

   Yöremiz  ağzında  kullanılışları   şöyledir:     

 

     bāzi  ...  bāzi  “bazı  ...  bāzı”  (1/6),  hem  aze  hem  de  aġrabam  “hem  aza   hem  de  akrabam”  (6/142),  kâh  geçō  kâh  ġılōm  “kâh  geçiyor  kâh  kılıyorum”  (7/25),  ne  var  ne  yoġ  “  ne  var  ne  yoġ”  (11/2)

 

2.5.2.4.    Cümle  Başı  Edatları

 

 

 

     “Bunlar,  cümleleri  anlam  bakımından  birbirine  bağlayan  edatlardır.”[58]   Yöremiz  ağzında  kullanılışları   şöyledir: 

 

     sōra  “sonra”  (1/4),  hani  ya  “  biliyorsun  ya”  (1/21),  ille  “sanırım”  (3/17),  Aha  “işte  “  (4/56),    amma  “ama”  (4/57),  halbıki  “halbuki”  (5/57),  satı  “zâten”  (4/28),  yanı  “yâni”  (3/46),  halbise  “halbuki”  (3/74)

 

 

     2.5.2.5.  Sona  Gelen  Edatlar

 

     “Bunlar,  dil  birliklerinin,  kelime  gruplarının,  cümlelerin  sonuna  gelerek  önceki  veya  sonraki   unsurlara  bağlayan  edatlardır.”[59]    

 

     ki  (1/18),  o  da  (5/5), 

 

 

2.5.2.5.    Son  Çekim  Edatları

 

 

 

     “Son  çekim  edatları,  işletme  eki  vazifesi  yapan  edatlardır.  İsimlerden  sonra  gelerek,  onların  türlü  zarf  hallerini  yaparlar  yaparlar.”[60]     

 

     uçun  “için”  (1/20),  sārı  “gibi”  (1/42),  üzeri  “üzere"  (Örnek  metin  dışıdır.)

 

 

     2.6.        FİİLLER

 

     “Fiiller  hareketleri karşılayan kelimelerdir. Hareket kelimesini burada geniş manasıyla alıyor ve nesnelerin zaman ve mekan içinde her türlü yapma, olma ve durumları için kullanıyoruz.  Fiillerin çekimli biçimleri hareket, biçim, zaman ve şahıs olmak üzere dört şekilde ifade edilir.”[61]

 

     2.6.1.    ŞAHISLAR

   

     “Şahıs ekleri, çekimli fillerde, hareketi yapan veya olan şahsı ifade eden eklerdir.”[62] Türkçede üç tip şahıs ekleri vardır:

 

   

2.6.1.1.      I.  TİP  ŞAHISLAR 

 

 

 

     “Zamir menşeli olup, yazı dilimizde görülen geçmiş zaman, şart ve emir dışındaki çekimlerde, yani şimdiki zaman, gelecek zaman, gelecek  zaman, geniş zaman,  istek, gereklilik çekimlerinde kullanılan eklerdir.”[63]

 

 

     Yöremiz  ağzında   II.  tekil  ve  çoğul  kişilerde  -ñ  kullanılmaktadır.

 

 

     Teklik  Birinci  Şahıs: -im,  -ım,  -um,  -üm

 

     öpiüm  “öpeyim” (6/155),  olîm  “olayım”  (10/20),  olurum,  öllüm    “ölürüm”  (Bu  örnekler  metin  dışıdır.)

 

 

     Teklik  İkinci  Şahıs: -ñ

 

     Hassa  ağzında  bu  ek  yazı  dilinden  farklı  olarak  -ñ  şeklindedir.

 

     dióñ  “diyorsun”  (8/29), yapıcıñ  “yapacaksın”  (10/18),

 

     Teklik  Üçüncü  Şahıs:  -

 

     yió  “yiyor”  (1/17), diö  “diyor”  (8/206),  olio  “oluyor”  (6/156),  n’olacaġ  “ne  olacak”  (10/27)

 

     Çokluk  Birinci  Şahıs : -ġ,  -ıġ,  -ig,  -uġ,  -üg

 

     Bu  ek yöremiz  ağzında   yazı  dilimizden  farklı  olarak  kullanılmaktadır.

 

     açmioġ  “açmıyoruz”  (1/16),  beglióġ  “bekliyoruz” (3/10),  alīġ  “almışız “  (4/51),  gözlemelîg  “gözlemeliyiz”(8/37),  gédeg  “gidelim”  (7/17),   édeg  “edelim”  (6/12)

 

     Çokluk  İkinci  Şahıs:  -sıñız,  -siñiz,  -suñuz,  -süñüz,  -ñız,  -ñiz 

 

     Alıcıñız  “alacaksınız”  (7/80),  vériciñiz  “vereceksiniz” (7/81)    begliósuñuz  “bekliyorsunuz”  ,  geliciñiz    “geleceksiniz”

 

     Çokluk  Üçüncü  Şahıs : -lar,  -ler

 

     yapiólar  “yapıyorlar”  (10/10), gédiólar  “gidiyorlar”  (3/96),  yatırmazlardı  “yatırmazlardı”  (8/34),  çıkarıllardı  “çıkarırlardı”  (8/34),  dturullarmış  “otururlarmış” (8/139)  

 

 

     2.6.1.2.  II.  TİP  ŞAHISLAR  

 

     “İkinci tip şahıs ekleri iyelik menşeli olup yazı dilimizde görülen geçmiş zaman ve şart çekimlerinde kullanılan eklerdir.”[64]

 

 

     Teklik  Birinci  Şahıs:  -m

 

     sordum ”sordum” (1/20), göriódum  “görüyordum”  (8/29),  démem  “demem”  (8/51), zayıfadmam  “zayıflatmam” (8/63), 

 

 

     Teklik  İkinci  Şahıs:  -ñ

 

     Hassa  ağzında  bu  şahıs  eki  -ñ  iledir.

 

     çıkarırsañ  “çıkarırsan”  (1/58),  inanmañ  “inanmazsın “  (3/9),  düşürdüñ  “düşürdün”  (7/21),  démeñ  “demezsin”  (8/50), 

 

 

     Teklik  Üçüncü  Şahıs:  -    

           

     düşse  “düşse”  (4/56),  ölüg  “ölmüş”  (7/92),  vurdu  “vurdu”  (8/26),  ġor  “koyar”  (3/90)

 

 

     Çokluk   Birinci  Şahıs:  -ġ

 

     Yöremiz  ağzında  k>g  ve  k>ġ  değişmesi  sebebiyle  yazı  dilimizden  farklılık  arz  etmektedir.

 

     varsaġ    “varsak”  (4/56),  vardıġ   “vardık”  (6/10),  baġdıġ  “baktık”  (7/44),  sıġsaġ  “sıksak”  (8/50)

 

     Çokluk  İkinci  Şahıs:   -Iñ,  -ñIz

 

     Hassa  ağzında  bu  ek  -ñ  iledir  ve  -Iñ  şekline  de  rastlanmaktadır.

 

     inanıñ  “inanın”  (6/150),  gédióduñuz  “gidiyordunuz”  (9/1),

 

     Çokluk  Üçüncü  Şahıs: -lar,  -ler

 

     dédiler  “dediler”  (1/31),  alıġlar  “almışlar”  (4/62),   huylanıllar  “huylanırlar”  (6/12),  çıkarıllardı  “çıkarırlardı”  (8/34),   ġırdırdılar  ”kırdırdılar”  (8/150),  oturiólar  “oturuyorlar”  (3/81)

 

    

 

      2.6.1.3.  III.  TİP  ŞAHISLAR

 

 

     “Türkçede  üçüncü  tip  şahıs  eklerine  örnek  olarak  da   emir  eklerini  gösterebiliriz. Fakat  tabiî,  emir  ekleri  aslında  şahıs  ekleridir.  Yalnız  emirde  her  şahsın  ayrı  bir  şekil  eki  olduğu  için  o  şekil  ekleri  aynı  zamanda  şahıs  da  ifade  ederler.”[65] 

 

     Hassa  ağzında    emir  eklerinin  kullanılışı  şöyledir:

 

     ġoy  “koy”  (8/86),  ineñ  “inan”  (9/4),  güdsüñ  “gütsün”  (9/17),  seçilsiñler  “seçilsinler”  (8/60)

 

 

 

     2.6.2.    ŞEKİL  VE  ZAMAN  EKLERİ

    

     “Şekil  ve  zaman ekleri  fiil kök veya gövdesinin karşıladığı hareketi şekle ve  zamana  bağlayan gramer kategorisidir. Şekil  ifadesi  hepsinde,  zaman  ifadesi  ise  ancak  bir kısmında  vardır.”[66]

    

 

     2.6.2.1.   HABER  KİPLERİ

         

     1.  Öğrenilen  Geçmiş  Zaman: 

 

     Öğrenilen geçmiş zaman ekleri yöre ağzında, yazı dilinde olduğu gibi -mış,        -miş, -muş, -müş’tür.  Ayrıca  -ıġ,  -ig,  -uġ,  -üg  şekli  de  vardır.

 

     gelig  “gelmiş”  (3/33),  vurmuş  “vurmuş”  (4/33),  gédmişler  “gitmişler”  (4/47),  alīġ  “almışız”  (4/51),  vuruġlar  “vurmuşlar”  (6/32)

 

     2.  Görülen  Geçmiş  Zaman: 

 

     Görülen geçmiş zaman eki yöre ağzında yazı dilinden  bazı  farklılıklar  arz  eder.  -dı,-di, -du, -dü, şeklindedir.   Derlediğimiz  metinlerde  t’li  şekli  yoktur.

 

     sordum  “sordum”   (1/20),  tobladı  “topladı”  (6/58),  bitirdim  “bitirdim”  (2/2),  ġōduñuz  “kovdunuz”  (5/25),  sesdenmezdim  “seslenmezdim”  (6/87),  duydum  “duydum”  (5/33),  gelmediñ  “gelmedin”  (5/34)

 

 

     3.  Şimdiki  Zaman:

 

     Yöremiz  ağzında  şimdiki   zaman  eki  -ó,  -o,  -ö,  -or   şeklindedir. 

 

     gelió  “geliyor”   (1/16),  dōr  “diyor”  (2/17),  töriólar  “türüyorlar”  (4/21),  bulamióñ  “bulamıyorsun”  (3/52),  çekiög  “çekiyoruz”  (5/51),  énióġ  “iniyoruz”  (4/68),  alamió  “alamıyor”  (5/23),  başlió  “başlıyor”  (5/28)

         

 

     4.  Gelecek  Zaman  : 

 

     “Türkiye  Türkçesi  yazı  dilinde  “-acak,  -ecek”  olan  gelecek  zaman  eki,  Anadolu  ağızlarında   ses  yapısı  bakımından  çeşitlilik  gösterir.  Yörenin  ünlü  uyumu  ve  ünsüz  değişmeleri  karşısındaki  eğilimi,  gelecek  zaman  ekinin  yapısını da  belirler.”[67]   

 

     Yöremiz  ağzında  derlediğimiz  metinlerde  -ıcı,  -ici,  -aca,  -ece   şeklindedir.

 

     gédiciñ  mi  “gidecek  misin”  (1/26),  sorucum  “soracağım”  (3/66),  varıcıñ  “varacaksın”  (6/38),  yakacām  “yakacağım”  (1/111),  alıcıñ  “alacaksın”  (7/48),  yapıcıñ  “yapacaksın”  (9/11)

 

 

     5.       Geniş  Zaman  :  -(I)r,    -      

 

     “Geniş zaman eki olarak E.T.’de umumiyetle -ur,  -ür, nadiren -ar,  -er, çok az olarak -ır,  -ir; vokalle biten köklerde ise -r kullanılmıştır. -ur,  -ür vokalle biten kelimeye eklendiği zaman araya -y- yardımcı sesini alarak -yur,  -yür şekline döner. E.A.T.’nde ise -ur,  -ür,  -ar,  -er  ve  -r şekli yanında nadir olarak -ır,  -ir şekli de görülmektedir. -ur,  -ür’ün vokali E.A.T.’nde daima yuvarlaktır.”[68]

 

     Hassa  ağzında  ekin  kullanımı  şöyledir:

 

     bilmem  “bilmem”   (1/58), inanmañ  “inanmazsın”  (3/9),  déñ  “dersin”  (3/10),  géderim  “giderim”  (5/5),  édebiliñ  “edebilirsin”  (6/135),  annatır  “anlatır”  (5/37),  bullum  “bulurum”  (4/55)

 

     İktidar  fiilinin  ikinci  tekil  kişisinin    geniş  zaman  eki  düşmüştür.

 

     2.6.2.2.       DİLEK  KİPLERİ

 

 

     1.  İstek  Kipi: 

 

     Yöremiz ağzında istek eki -a/-e’dir.   Gelecek  ve  geniş  zaman    ifade  eder.

 

     gédîm  “gideyim “  (1/12),  danışaġ  “danışalım”  (4/35),  yapîm  “yapayım”  (5/5),  édeg  “edelim”  (6/12),  vurduraġ  “vurduralım”  (6/137)

 

 

     2.      Dilek – Şart  Kipi:      

    

     Yöremiz  ağzında  da  bu  kip  -se,  -sa  şeklindedir.

     

     çıkarırsañ  “çıkarırsan”  (1/58),  gédseñ  “gitsen”  (4/53),  varsaġ  “varsak”  (4/56),  oldǖse  “olduysa”   (5/50),  varsa  “varsa”  (6/27)

 

 

      3.      Gereklilik  Kipi: 

 

     Yöremiz  ağzından derlediğimiz  metinlerde  az  rastlanır.  

 

     gözlemelîg  “gözlemeliyiz “    (8/37)

 

     4.      Emir  Kipi:

    

      Derlediğimiz metinlerde emir eklerinin kullanılış  biçimleri şöyledir:

 

     sŏle  “söyle”  (1/26),  doldur  “doldur”  (3/50),  yab  “yap”  (6/80),  édiñ   “edin”  (6/65),  gelmesiñler  “gelmesinler”  (5/27),  seçilsiñler  “seçilsinler”  (8/60)

 

      2.6.3.      EK  FİİL

 

     “Bütün  isim  ve  fiil  şekillerinin  sonuna  gelerek  onlardan  birleşik  fiil  yaptığı  için  ana   yardımcı   fiil,  isimleri  fiilleştirdiği  için  de  isim  fiili  dediğimiz  i-  fiilinin  tek  başına  kök  olarak  kesin  ve  belirli  bir  manası  yoktur.  Onun  için  imek   şeklinde  fiil  ismi  de  kullanılmaz.  Aynı  şekilde  başka  hiçbir  yapım  ekini  de  almaz,  hiçbir  isim veya  fiil  gövdesi  meydana  getirmez.  Yalnız  kök  olarak  belirli çekim  şekilleri  içinde  ortaya   çıkar.

 

     Ek  fiilin  dört  şekli  vardır.   Bunlar  şimdiki  zaman,   görülen  geçmiş  zaman,  öğrenilen  geçmiş  zaman    ve  şart  şekilleridir.”[69]

    

     2.6.3.1.  Görülen  Geçmiş  Zaman

        

 

     İ- fiilinin görülen geçmiş zamanın çekimi yöremiz ağzında yazı dilinde  olduğu gibidir. Ancak ekin ünsüzünün tonlu biçimi olan -dı, -di şekli daha çok kullanılır.

 

     süvarîdim  “süvari  idim”   (1/60),  éyîdim  “iyi  idim”  (3/79),  yaşlîdi  “yaşlı  idi”  (5/48),  vardı  “vardı”  (6/48),  anasîdi  “anasıydı”  (6/125),  diyalidim  “değildim”  (3/22),  sālamıdım  “sağlamdım”  (3/22),  hafifidi  “hafiftim”  (3/80),  seniedi    “seneydi”  (4/53)

 

 

     2.6.3.2.  Öğrenilen  Geçmiş  Zaman

    

     İ- fiilinin öğrenilen geçmiş zaman eki yöremiz ağzında yazı dilinde olduğu gibidir. 

 

     yasāmış  “yasakmış”  (1/159),  ġocadanımış  “kocadanmış”  (3/5),  birimiş “birmiş” (4/7), hasdiemiş  “hastaymış”  (5/6),  mekrufumuş   “mekruhmuş”  (6/40),  Haleb’deymiş  “Halep’teymiş”  (5/33),  ġonşularmış   “komşularmış”  (5/36),  varımış  “varmış”  (3/41) 

 

 

     2.6.3.3.  Şart  Çekimi

 

     İ- fiilinin şart çekimi yöremiz ağzında yazı dilimizde olduğu gibi -sa, -se iledir. 

          

       şéytanısañ  “şeytansan”  (3/68),  çōsa  “çoksa”  (7/47)

 

     2.6.3.4.  Geniş  Zaman

 

     İ-mek  fiilinin  geniş  zamanının  yöremiz  ağzında   Türkiye  Türkçesinden  farklı  olarak -ıġ,  -ig,  -uġ  şekilleri  de  vardır.  

 

     gişîg  “kişiyiz”  (1/106),  böyūġ  “büyüğüz”  (3/6),  menmunuġ  “memnunuz”   (7/8),  gelmîeg  “gelmeyiz”  (8/77),  mühüm  diyâl  “mühim  değil”  (7/91),  yüzlügsüñ  “yüzlüksün”  (3/10),  buralîg  “  buralıyız”  (3/27),  köküg  “  köküz” 
(4/5),  hısımsıñız  “  hısımsınız”  (4/1),  gurbanım  “kurbanım”  (4/55),  kökümüssüñ  “kökümüzsün”  (4/56)

 

     2.6.4.     FİİLLERİN  BİRLEŞİK  ÇEKİMLERİ

 

     “Fiillerin  birleşik  çekimi  iki  çekimli  fiilin  bir araya  gelmesiyle  oluşur.  Birleştirilen  iki  çekimden  biri  bir  şekil  ve  zamanı,  diğeri  de  başka bir  şekil  ve  zamanı  karşılayarak  birbirine  bağlanana  iki  şekil  ve  zamanı  birlikte  ifade  ederler.”[70] 

 

 

            2.6.4.1.  Hikâye  Birleşik  Zaman

 

     “Birleşik çekimin hikaye şekli asıl fiil kipinin gösterdiği hareketin görülen geçmiş zamanında cereyan etmiş olduğunu bildirir. Bu çekim konuşanın geçmiş zamanda gördüğü hareketleri hikaye etmek için, anlatmak için kullanılan fiil şeklidir.”[71]

 

     Yöremiz ağzında örnekleri şunlardır:

 

     yatırdıġ  “yatırdık”  (1/4),   gelirdi  “gelirdi”  (5/20),  yaşióduġ  “yaşıyorduk”  (5/23),  çadliecîdim  “çatlayacaktım”  (6/158),  géddilerdi    “gitmişlerdi “  (7/43),  gédiódum  “gidiyordum”  (3/80),  yabdırdıġ  “yaptırdık”  (6/6)                 

 

 

     2.6.4.2.  Rivayet  Birleşik  Zaman

 

 

     “Bu şekil asıl fiil kiplerine i- fiilinin öğrenilen geçmiş zamanın getirilmesiyle yapılan birleşik çekimdir. Bu  çekim  i-  fiilinin  öğrenilen  geçmiş  zamanı  ile  yapılmakla  beraber  i-  fiilinin  öğrenilen   geçmiş  zamanı  burada  zaman  ifade  etmez.  i-miş  (-miş)  şeklinin  burada   vazifesi  zaman  bildirmek  değil,  bir  nakil,   bir  anlatma,  bir  sonradan  farkına  varış  ifade  etmektir.”[72]

     Yöremiz ağzında kullanılışları şöyledir:

 

     satallarmış  “satarlarmış”  (4/39),  vérirmiş  “verirmiş”  (6/61),  ġazanırmış  “kazanırmış”  (7/70),  geçinillermiş  “geçinirlermiş”   (5/26),  Amerika’daymış  “Amerika’daymış”  (5/36)

 

 

     2.6.4.3.  Şart  Birleşik  Zaman

 

 

     “Birleşik çekimin şart kipi asıl fiil kiplerinin karşıladığı hareketi şart şeklinde ifade eder. Bu kip asıl fiil kiplerine i- yardımcı fiilinin şart çekimi getirmek suretiyle yapılır.”[73]

   

     Yöremiz ağzında kullanılışları şöyledir

 

     gelirse  “gelirse”  (7/9),  bilirsem  “bilirsem”  (3/66),  düşūse  “düşmüşse”  (7/44),  ödemesseg  “ödemezsek”  (7//84),  çıkarsa  “çıkarsa”  (6/18), éderseñ  “edersen “  (6/40),  

 

 

      2.7.  SIFAT  FİİLLER

 

     “Partisipler  nesnelerin  hareket  vasıflarını  karşılayan  fiil  şekilleridir.  Hareket   vasıflarını  belirtmek  suretiyle  nesneleri  karşıladıklarına  göre  nesne  karşılayan  kelimeler  olarak  partisipler  mana  bakımından  isim  cinsinden  kelimeler  arasına  girer.  Partisiplerin  asıl  isimlerden  farkı  nesneyi  hareketine  göre  adlandırması,  onu  asıl  varlığı  ile,  şu  veya  bu  kalıcı  vasfı  ile  değil,  hareketi  ile ifade etmesidir.”[74]

 

     Hassa  ağzında  rastladığımız başlıca  partisipler  şunlardır:

 

     -an,  -en

 

     sual  éden  aġadaşlara  “sual  eden  arkadaşlara”  (1/26),  ġuran  “kuran”  (4/14),  savışan  “geçen”  (4/68),  annadannar  “anlatanlar”  (6/28),  çıkan  hocaları  “çıkan  hocaları”  (6/81),  gerekeni  “gerekeni”  (6/128),  ġaçannarıñ   çō  “kaçannarıñ  çoğu”  (5/26),  geçen  bir  yol  “geçen  bir  defa”  (5/35)

 

     -acaġ,  -eceg

 

     varacaġ  yolā   “varacak  yolağı”  (1/57),  süreceg  yér  “sürecek  yer”  (6/101),  dutacaġ  olan  “tutacak  olan”  (8/64),  okuducu  “okutucu”  (6/56)

 

     -mış,  -miş, 

 

     geçmiş  gün   “geçmiş  gün”  (1/72),  bişmiş  aş  “pişmiş  aş”  (7/69)

 

     -dıġ

 

     saydīm  adamlarnan  “saydığım  adamlarla”   (6/10)      

 

 

   2.8.  ZARF  FİİLLER

 

     “Gerundiumlar  hareket  hâli  ifade  eden  fiil şekilleridir. Bunlar  ne  fiil  çekimleri  gibi  şekle,  zamana  ve  şahsa   bağlanmış  hareket,  ne  partisipler  gibi  nesne  ifade  ederler.  Gerundiumlar şahsa zamana bağlanmayan  mücerret bir  hareket hali karşılarlar. Gerundiumlar  fiillerin  zarf  şekilleridir.”[75] 

 

     Yöremiz  ağzında  rastladığımız  gerundiumlar  şunlardır:

 

     2.8.1.  Hâl  Gerundiumları   

            

     -a,  -e

 

     sallana  sallana  “sallana  sallana”   (8/170),    geze  geze  “geze  geze”  (1/250),  ālie  ālie  “ağlaya  ağlaya”  (3/22),  duta  duta  “  tuta  tuta”  (3/87)

 

     -ası

 

     vurasie  “vurasıya”  (8/157)

 

     -ken,  -kan,  -kene 

          

     Yöremiz  ağzında  derlediğimiz  metinlerde  “-ken”  ekinin  büyük  ünlü  uyumuna  uyduğu  görülmektedir.

 

     alırkan  “alırken”   (1/18),  kömerken  “gömerken”  (4/9),  géderkene  “giderken”   (6/14),   ġurulurkan  “kurulurken”  (6/103),  dérken  “derken”  (5/39),  getirirken  “getirirken” 

 

     -ig

 

     yörîg  “yürüyerek”  (1/249)

 

     2.8.2.  Zaman  Gerundiumları

 

     -madan,  -meden

 

     uyanmadan  “uyanmadan”  (6/131),  gédmeden  “gitmeden”  (8/77)

 

     -inci

 

     ekilinci  “ekilince”   (10/13)

 

     -ıncı(ġ),  -inci(g),  -inçi,  -ınçı        

 

     ġısıġdırncıġ  “sıkıştırınca”  (8/153),  kesinci  “kesince”  (4/45),  çıkıncı  “çıkınca”  (5/25),  başlienci  “başlayınca”  (6/136),  gelinci  “gelince”  (7/22),  yırtınçı  “yırtınca”  (5/47),  girinçi  “girince”  (5/39),  diénçi  “deyince”  (4/37)

 

     -alı,  -eli

 

     öleli  “öleli”  (5/50),  alınalı  “alınalı”  (7/82),  alalı  “alınalı”  (11/56)

 

 

 

2.8.3.        Bağlama  Gerundiumları

 

     -ıġ,  -ig,  -uġ,  -üg,  -eg

 

     Eski   Türkçede   -p   olan  şekle  yardımcı   ses  dahil  edilmek  suretiyle  -up,  -üp  şekline  dönüşmüştür.[76]  Yöremiz  ağzında  derlediğimiz  metinlerde  ise  -ıġ,  -ig,  -uġ,  -üg  şeklindedir.

 

     girig  “girip”  (1/34),    varıġ  “varıp”  (2/23),  énig  “inip”  (6/14),  imeglieg  “imekleyip”  (7/60),  gédig  “gidip”  (7/72),  oluġ  “olup”  (8/137)

 

     -dī,  -dū,  -dî

 

     Sıfat  fiilin  hâl  ekiyle  kullanılmasından  ortaya  çıkmıştır.

 

     oldū  “olduğu”  (1/39),  dédīm  “dediğim”  (4/52),  dikildîniñ  “dikildiğinin” (5/59),  dédī  “dediği”  (6/149),  oldūm  “olduğum”  (7/13)

 

     -anda

 

     an + da  birleşik  yapısıdır.

 

     damladanda  “damlattığında”  (8/51)

 

     -işin

 

     gelişin  “gelince”  (11/72),  gédişin  “gidince”  (11/83)

 

 

 

 

 

 

 

 

     3.  BÖLÜM  CÜMLE  BİLGİSİ

 

 

 

3.1.            KELİME  GRUPLARI

 

     “Kelime grubu bir birliği, bir kavramı, bir niteliği, bir durumu veya bir hareketi karşılamak üzere, belirli kurallar içinde yan yana gelen kelimeler topluluğudur.

    

     Türkçede, varlık, kavram, nitelik, durum ve hareketler kelime ve kelime grupları ile karşılanır. İki dil birliği belirli kurallar arasındaki fark, kelime grubunun bir kelimeler topluluğu oluşudur.”[77]

    

     Yöremiz ağzında tespit ettiğimiz kelime grupları ve bu grupların kurulması ve kullanılmaları şöyledir: 

    

     3.1.1.  İSİM  TAMLAMASI

 

     “Bir isim unsurunun iyelik sistemi içinde bir başka isim unsuruyla kurduğu kelime grubudur.”[78]           

 

     3.1.1.1.  Belirtili  İsim  Tamlaması

     

     Tamlayanı  ilgi  (genitif)  tamlananı  iyelik  eki alan tamlamadır.

          

     ombaşınıñ  biri  “onbaşının  biri”  (1/61),  tikeniñ  üsdünde  “dikenin  üstünde”  (3/87),  kiminiñ  dişler  “kiminin  dişleri”  (4/10),  Aġbez’iñ  pıñarında  “Akbez’in  pınarında”  (5/59),  işiñ  içinde  “işin  içinde”  (6/6)

 

3.1.1.2.  Belirtisiz  İsim  Tamlaması

    

     Tamlayanın  ilgi  eki  almayıp  tamlananın  iyelik  eki  aldığı  tamlamalardır.

     isim    yoġlaması  “isim  yoklaması”  (1/143),  ahmaġ  habarı  “ahmak  haberi”  (3/71),   Düneglig  Ġarafakılısı  “  Düneklik  Karafakılısı”  (4/62),  Maraş  olayı  “Maraş  olayı”  (5/28),   cŏmad  adamı  “cemaat  adamı”  (6/90),  Kenan  éli  “Kenan  eli” (8/77)

 

3.1.1.3. Zincirleme  İsim  Tamlaması

     Tamlananın, tamlananın  veya her  ikisinin  kendi  içinde  başka  bir  isim  tamlaması  olduğu  söz  öbekleridir.  En  az  üç  isimden  oluşur. isim tamlaması, normal isim tamlamalarındaki ismin yerini tutar. 

    

     yüzbaşınıñ  eviniñ  yanında  “yüzbaşının  evinin  yanında”  (1/135),  babamıñ  babasınıñ  adı    “babamın  babasının  adı”  (3/75),  Delîsublarıñ  Iraşıñ  nieñ  babası  “Deli  Yusuflar’ın  Raşit’in  neyin  babası”  (4/17),  seniñ  çalışdīñıñ  ücretine  “senin  çalıştığının  ücretine”  (6/24)

              

     3.1.2.   SIFAT  TAMLAMASI

 

     “Bir isim unsurunun bir sıfat unsuruyla nitelendiği  veya  belirtildiği kelime grubudur.”[79]

 

     ana  yoldan  “ana  yoldan”  (1/63),  her  kelle  “her  kafa”  (4/9),  vazifeli  imam  “vazifeli  imam”  (6/80),  téz  günde  “tez  günde”  (7/74),  belli  adam  “itibar  sahibi  adam”  (7/20),  ġız  bacı  “kız  bacı”  (9/11),       başgedigli  “yüzbaşı  vekili”  (1/196),  devlüküsǖn  “ertesi  gün”  (1/236), ġayımbaba  “kayınbaba”  (6/89),

 

     3.1.3.   SIFAT FİİL  GRUBU

 

     “Bir sıfat-fiil ile bu sıfat fiile bağlı unsur veya unsurlardan kurulan kelime grubudur.”[80]

          

      varacaġ  yolā  “varacak  yolağı”  (1/57),  geçen  bir  yol  “geçen  bir  kez  “  (5/35),  geçen  senelerde  “geçen  senelerde”  (6/3),  süreceg  yér  “sürecek  yer”     (6/101)

 

     3.1.4.   ZARF  FİİL  GRUBU

 

     “Bir zarf fiil ile bu zarf-fiile bağlı unsur veya unsurlardan kurulan kelime grubudur.”[81]

    

     Girig  çıġmie  serbes  éddiler  “girip  çıkmaya  serbest  ettiler.”   (1/171),  ölüg  ölüg  gédiólar  “ ölüp  ölüp  gidiyorlar”  (3/96),  haca  géderken  “Hacca  giderken “  (6/14),  imeglieg  gédōdu  “ emekleyip   gidiyordu”  (7/60),  eli  dutanaça  “eli  tutana  kadar”  (11/38)

 

     3.1.5.   TEKRAR  GRUBU

             

 “Bir nesneyi, bir hareketi karşılamak üzere eş görevli iki kelimenin meydana getirdiği kelime grubudur.”[82]

 

     3.1.5.1.  Unsurları  Aynı  Olan  Tekrar  Grubu

 

     geze  geze  gédeñ  “geze  geze  gidersin”   (1/249),  ġara  ġara  “kara  kara”  (3/68),  duta  duta  “tuta  tuta”  (3/87),  güccüg  güccüg  “küçük   küçük”  (8/83)

 

3.1.5.2. Unsurları  Yakın  Olan  Tekrar  Grupları

 

     Delig  deşig   “delik  deşik”   (5/30),  fidne  fésad  “fitne  fesat”  (5/62),  selam  kelam  “selam  kelam”  (6/96),  yañlış  yuarlaġ  “yanlış  yuvarlak,  yalan  yanlış”  (6/106),  yoġ  yōsul  “yok  yoksul”  (9/23),  abdazlı  namazlı  “abdestli   namazlı”  (7/4)

 

3.1.5.3.3.1.5.3. Unsurları  Zıt  Anlamlı  Olan  Tekrar  Grupları

 

     Aşşā  yokarı  “aşağı  yukarı”  (6/34),  sā  sola  “sağa  sola”  (6/53)

 

     3.1.6.   EDAT  GRUBU

    

     “Bir isim unsuru ile bir çekim edatından kurulan kelime grubudur.[83]

 

     Yöremiz ağzında tespit ettiğimiz edat grubu örnekleri şunlardır:

    

     Orie  ġadar  “oraya  kadar”  (1/81),   hemşeri  kimîg  “hemşehri  gibiyiz”  (1/118),  olduġlarınıñ  uçun  “oldukları   için”  (3/69),  bir  aya  ġadar  “bir  aya  kadar”  (1/31)

 

     3.1.7.   BAĞLAMA  GRUBU

         

     “Bağlama edatları ile birbirine bağlanmış iki veya daha fazla isim unsurunun meydana getirdiği kelime grubudur. Bağlama edatı, (ve, veya, ile, fakat, vb.) iki isim unsurunun arasında bulunur. İsim unsurları grubun kuruluşuna eşit olarak katılırlar.”[84]

           

     Yöremiz ağzında tespit ettiğimiz bağlama grupları şunlardır:

          

      İé  amma  çoġ  masaflı  “iyi  ama  çok  masraflı”  (1/16),  paltienen  maltienen  bir çadır  gimi  yabmışlar  “baltayla  maltayla  bir  çadır  gibi  yapmışlar.” (3/38)

 

     3.1.8.   UNVAN  GRUBU

 

     “Bir şahıs ismiyle bir unvan veya akrabalık isminden kurulan kelime grubudur.”[85]

   

     Abdıraman  Ġazi’e    “Abdurrahman  Gazi’ye”  (1/255),  Mılla  Mahmıd  “Molla    Mahmut”  (3/31),  Çakal  Ahmed  “Çakal  Ahmet”  (4/8),  Kibrici  Hösün  “Kirpici  Hüseyin”  (5/22),   Ōredmen  Halil  Bey  “Öğretmen  Halil  Bey”  (5/37), Mılla  Mahmıd  “Molla  Mahmut”  (3/74), doġdur  biâ  “doktor  bey”    (3/91), 

 

     3.1.9.    BİRLEŞİK  İSİM

 

     “Bir nesnenin özel adı olmak üzere bir araya gelen kelime topluluğudur.”[86]

Yöremiz ağzında tespit ettiğimiz birleşik isimler şunlardır

     

     Ġabaġdepe    “Kabak  tepe”  (4/16),  Ġaratavıġ  “kara  tavuk”  (6/1),  Sebaddin  Abalı  “Sabahattin  Abalı”  (6/114),  Halil  Haġġı  “Halil  Hakkı”  (6/114),  Talad  Kösōlu  “Talat  Köseoğlu”  (6/115)

 

     3.1.10.    SAYI  GRUBU

 

     “Basamak sistemine göre sıralanmış sayı isimleri topluluğudur. Gruptaki sayı isimlerinin dizilişi basamak sistemine göredir.”[87]

          

     doġuzan doġuz   “doksan  dokuz”  (1/55),  ücyüz  aldmış  altı   “üçyüz  altmış  altı”  (5/48),  doġuzan  altı  “doksan  altı”  (6/13)

 

 

     3.1.11.    BİRLEŞİK  FİİL

 

     “Bir  hareketi  karşılamak  üzere  bir   arada  bulunan  kelimeler  topluluğudur.”[88] 

 

     Türkçede  üç  tip  birleşik  fiil  vardır.

 

     Bir  isim  unsuru  ile  bir  yardımcı  fiilden  kurulan  birleşik  fiiller:

 

     “Bu  birleşik  fiillerde  isim  unsuru  başta,  yardımcı  fiil  sonda  bulunur.    Yardımcı  fiil,  anlamı  üzerinde  bulunan  ismi  fiilleştirir.”[89]   

 

     hazmédemiólar “hazmedemiyorlar”  (5/62), şiédivérdi  “şéy  ediverdi”  (8/94), işdima  éd   “içtima  et”  (1/79),  işdima  olduġ  “içtima  olduk” (1/80),  ġıymadlolur  “kıymetli  olur”  (1/103),  emir  éderseñ  “emir  edersen”  (1/226)

 

     Bir  fiil  unsuru  ile  bir  yardımcı  fiilden  kurulan  birleşik   fiil:

 

     “Bu  birleşik fiillerde,  ana  fiil  unsuru  başta  bulunur.  Anlamı  üzerinde  bulunduran bu  unsur,  -a,  -e,  -ı,  -i,  -u,  -ü,  -ıp,  -ip,  -up,  -üp  zarf   fiil  eklerinden  birini  taşır.”[90]

 

     yöriebilióñ  mu  “yürüyebiliyor  musun”  (3/81),  binebilsem  “binebilsem”  (4/54),  varabiliñ  “varabilirsin”  (4/57),  oluvérdim  “oluverdim”  (8/30)

 

     Anlamca  kaynaşmış  birleşik  fiiller:

 

     “Bu  birleşik  fiiller   bir  isim  ve  bir  fiil unsurundan  meydana  gelir.  İsim  başta,  fiil  unsuru  sonda  bulunur.  Unsurların  biri  veya  hepsi,  kendi  sözlük  anlamları  dışında  kullanılır.”[91]

 

     Allah  bélañı  vérsiñ.  “Allah  belanı  versin.”  (1/160),  üñ  salladım  “göz  dağı  verdim.”(1/161),  mezunied  vurdu  “askerlikten terhis  olmak”  (1/215),  yol  bulamióñ  “istediğini  elde  edemiyorsun”  (3/52),  ġıran  dıkılsıñ  “  vebaya  uğrayıp  hepsi  ölsün”  (3/57),  hō   vériñ  “buyur!  diye  seslenirsin”    (4/20),  ev  dutió  “ev  yapıyor”  (4/21),     baş gelemióġ  “baş  gelemiyoruz”  (6/35), 

               

   

     3.2.   KISALTMA  GRUPLARI

           

     “Kelime grupları ve cümlelerden yıpranma ve kalıplaşma yoluyla ortaya çıkan gruplardır. Bu gruplar genellikle isim fiil, sıfat fiil veya zarf fiil gruplarından kısalmış ve bunların bir kısmı kalıplaşmıştır.”[92]

        

     3.2.1.   İsnat  Grubu

           

     “Biri diğerine isnat edilen iki isim unsuru isnat grubunu meydana getirir.”[93]

    

     başı  açıg   “başı  açık”  (7/10),  sırtı  açıġ  “sırtı  açık”  (7/10)

 

      3.2.2.  Yükleme(Akkuzatif)  Grubu

 

     “Yükleme ekli bir isim unsurunun bir başka isim unsuru ile kurduğu kelime grubudur.”[94]

 

     buzāsı  érkeg  (7/31)

 

     3.2.3.  Yaklaşma(Datif)  Grubu

 

     “Yaklaşma ekli bir isim unsurunun başka bir isim unsuru ile kurduğu kelime grubudur. Grubun birinci unsuru yaklaşma eki –a,  -e taşır. İkinci unsur genellikle bir vasıf ismidir.”[95]

    

     éyie  éyi  (7/3),  buranıñ  halkına  düşgün  (5/18)

 

     3.2.4.  Bulunma  (Lokatif)  Grubu

 

     “Bulunma  ekli  bir  isim  unsurunun  bir  başka  isim  unsuru  ile  kurduğu  kelime  grubudur.

                  

    Grubun    birinci  unsuru  bulunma  eki  (-da,  -de,  -ta,  -te)  taşır.  İkinci  unsur  genellikle  bir  vasıf  ismidir.”[96]    

    

     yüzde  yüz  “yüzde  yüz”  (4/28),

 

     3.2.5. Uzaklaşma(Ablatif)  Grubu

 

     “Uzaklaşma ekli bir isim unsurunun başka bir isim unsuru ile kurduğu  kelime grubudur.

 

     Bu grupta birinci unsur uzaklaşma eki ( -dan / -den, -tan / -ten ) taşır.  İkinci unsur genellikle bir vasıf  ismidir.”[97]

 

     ondan  gelme  “ondan  gelme”  (4/12),  geldigden  sōra  “geldikten  sonra”  (5/11),  Musdafa’dan  yana  (9/2)

 

     3.2.6. Vasıta (İnstrumental) Grubu

 

     “Vasıta ekli bir isim unsurunun bir başka isim unsuru ile kurduğu kelime

grubudur.

 

     Bu grupta birinci unsur vasıta eki (-la,  -le) ikinci unsur bir vasıf ismidir.

 

     Cümle ve kelime grupları içerisinde isim, sıfat ve zarf olarak kullanılır.”[98]

     tulumnan gezmeg  “tulumla  gezmek”  (1/152),   silahınan  Şaşolanıñ  damına  (8/2039,  Hasan’nan  bizim  aramızda  “Hasan’la  bizim  aramızda”  (7/16)

 

 

 

 

 

 

 

 

    3.3.  CÜMLELER

     “Bir düşünceyi, bir duyguyu, bir durumu , bir olayı, bir yargıyı bildirerek

anlatan kelime veya kelime dizisine cümle denir.

 

     Cümle kelime ve kelime grupları ile kurulur. Varlık, kavram, nitelik, durum ve hareketleri karşılayan kelime ve kelime grupları tek başlarına yargı bildirmezler.

 

     Cümlenin kurulabilmesi için yargı bildiren çekimli bir fiil veya ek fiille çekimlenmiş bir isim yeterlidir. En küçük cümle bu özelliğe sahip tek kelimelik cümledir.”[99]

       

     3.3.1.    YAPISINA  GÖRE CÜMLELER

 

     3.3.1.1.  BASİT  CÜMLE

           

     “Yapısında isim veya fiil cinsinden tek yüklem bulunan cümle, basit cümledir. Türkçe de cümleler basit yapılı cümlelerdir.”[100]

     Bir  üñ  salladım.(1/57)

     O  doġdurlarıñ  hepiéni  bilióm  yavrım.  (3/94)

     Kiminiñ  dişleri  dā  sālammış.  (4/10)

     Bŏle  kâfire  marhemed  olmaz  yāo!   (6/157)     

     Yaşar  dā  dāları  bilmo.  (7/35)

 

3.3.1.2.            3.3.1.2.        BİRLEŞİK  CÜMLE

     “Birleşik cümle, bir  ana  cümle  ve  cümlenin  anlamını  tamamlayan  bir  veya  daha  fazla yardımcı  cümle  ile  kurulur.”[101]

     

     3.3.1.2.1.  Şartlı  Birleşik  Cümle

           

     “Bir cümlenin bir şart cümlesi ile tamamlandığı cümledir. Şart cümlesi tek  başına yargı bildirmez. Bir başka cümleyi zaman, şart, sebep ve benzetme ve anlamalarıyla tamamlar.”[102]

          

     Ulan  sen  emir  éderseñ,  ben  de  éderim  dédim  (1/226)

     Mekinîe  binebilsem  var  ya,  vallaha  hüsūsi  géder  bullum  o  kökümü (4/54)            

   Parañ  varsa,  bu  seniñ  işiñ  benim  dâl  (6/23)

     Görmüş  olsañız yavrılarım,  ŏle  diö  zayıflar,  ŏle  şiéler  (8/84)

     Görmesseg,  güle  güle   gédiñ  (9/29)  

           

 

     3.3.1.2.2.  İç  İçe  Birleşik  Cümleler

 

     “Bir cümlenin herhangi bir görevle başka bir cümlenin içinde yer aldığı cümledir. Yardımcı cümle, ana cümlenin bir unsuru veya o unsurun bir parçasıdır.”[103]

          

     “Ne  gezióñ  ya  tulumnan?”  dédi  (1/147)

     “Haci  Duman  dédiñ  mi  herkiş  tanır”  dédi  (4/49)

     “Siz  de  halıñıza  göre  hala  çekiñ”  dédi  (7/86)

     “Biz  Kenannarıġ   amma  dǖne  de  Kenan  élinden  gelmîeg”  dérdi  (8/76)

 

 

     3.3.1.2.3.  Yan  Cümleciği    Fiilimsiyle  Kurulan  Birleşik  Fiil

 

     Çarşıda  tulumnan  gédmeg  yasāmış  (1/145)

     Bizim  Delomar  ırahmadlī  kömerken,  yédi  kelle  bulmuş  onnar  (4/8),                                            

     Aşşā  yokarı  gelen  ad  nérde  oña  basió  (6/123)     

     Anam  gelincig,  işi  ıras  gelsiñ,  hepicîn  sŏledirdi  (8/53)

 

     3.3.1.3.  BAĞLI  CÜMLE

 

     “Bağlama edatlarıyla birbirine bağlanmış cümleler topluluğudur. Cümleler ki veya diğer bağlama edatlarıyla kurulur.”[104]

 

     Baġdı  ki  dā  yéñi  gelióm  çentem  elimde  (1/233)

     Şindi  déllerkine,   aġlıñız  olsa  déller  éha!  (3/47)

     Arsuslular  da  baġmış  ki  kimsie  bunnarıñ  zaralı  yoġ,  bi  şié  yoġ  iéler  (4/40)

     Her  namazıñ  arkasından  düa  édom  ki  Allah  çid  vérsiñ  (7/63)

     Ben  dédim  ki  edeme  sen  çıġ  (8/37)

 

2.3.1.4.            SIRALI  CÜMLELER

    

     “Tek başına yargı bildiren cümlelerin, bir anlam bütünlüğü içinde sıralanmasıyla meydana gelen cümle topluluğudur.

     Sıralı cümleler iki veya daha fazla cümle ile kurulur. Cümleler birbirinden virgül veya noktalı virgülle ayrılır. Cümlelerin her biri yapı ve anlam bakımından farklı niteliklere sahip olabilirler. Aralarındaki anlam ilişkisi, ortak cümle unsurları, ortak kip ve şahıs ekleri ile pekiştirilir.”[105]

   

    Ġapî  aşdı,  beni  ġoyardı  (1/158)

     Elli  dokuzda  esger  oldum  admışbirde  bitirdim  (2/2)

     Bu  Dördyol  tarafına  dā  ev  yapiólar,  bir  yére  yérleşióllar  (4/34)

     Ġapı  ġoyallarmış,  bizim  ordan  geçellermiş  (5/37)

     Adam  bayram  édiö,  isdedîni  yapió  (6/83)

 

 

 

     3.3.2.  YÜKLEMİNİN  TÜRÜNE  GÖRE  CÜMLELER

 

  

     3.3.2.1.  FİİL  CÜMLESİ

 

     “Yüklemi çekimli bir fiil veya fiil  grubu  olan  cümlelerdir. Her türlü hareket, iş, oluş fiil cümleleriyle karşılanır. Bu sebeple fiil cümleleri isim cümlelerine göre daha fazla kullanılır.”[106]

  

     Oña  géddig  (1/253)

     Ben  babieñ  oldū  sıra  bir  ay  ġadar  galdım  (2/13)

     Lübnan’dan  her  sene  şie,Mahammed  dayıgile, gelirdi  (5/20)

     Bişmiş  aşa  su  ġaddılar  (7/69)

 

2.3.2.2.            İSİM  CÜMLESİ

 

     “Yüklemi ek fiille çekimlenmiş bir isim veya isim grubu olan cümlelerdir.”[107]

 

     Hassa  ağzında   en  çok  “i- mek”  ek  fiiliyle  oluşturulan  cümlelere  rastlamaktayız.

 

     Biz  posdacîg,  ġarergeh  erîdig  (1/242)

     Bölūmüz  de  onuncu  bölūdü  (2/4)

     Neneñiz,  anasınıñ  ilg  çocūyumuş  Fadıma  ġarınıñ  (3/4)  

     O  kögden  töremecîeg  (4/8)     

     O  da  hasdiemiş  (5/6)  

     Yéñi  Yapan  hocasîdi  (6/4)   

   Kenannarıñ  Güccüg  Omar’ı vardı (8/76)

 

     3.3.3.   YÜKLEMİNİN  YERİNE  GÖRE  CÜMLELER    

 

     3.3.3.1.  KURALLI  CÜMLE

 

     “Yüklemi sonda bulunan cümle, kurallı cümledir. Türkçede cümlenin ana unsuru yüklem cümlenin sonunda yer alır. Yardımcı unsurdan ana unsura doğru diziliş, Türkçenin cümle yapısının temel özelliğidir. Yüklemi tamamlayan unsurlar, yüklemin önünde sıralanır. Yükleme en yakın unsur, genellikle, belirtilmek istenen unsurdur.”[108]

         

    Yaz  gelenādar  héç  çézilmedi  (1/277)

     Ben  élden  ġaçacaġ  göçeceg  diyalim  (2/22)

     Çadırınan  gelig  (3-33)

     Sōra  géri  tanışmışlar  (4-48)

     Ġılıç  Dede  mezarlīna  defnédiólar  (5/6)

     Babası  ölüg  de  anası  durio  (7/97)

 

     3.3.3.2.  DEVRİK  CÜMLE

 

     “Devrik cümle, yüklemi sonda bulunmayan cümlelerdir. Bu tür cümleler daha çok şiir dilinde görülür. Çünkü şiirde kelimelerin sıralanışında kelimelerin ses yapısı her zaman ön plandadır. Ata sözlerinde, günlük konuşmaların aks ettirildiği veya konuşma, sohbet üslûbunun hâkim olduğu eserlerde devrik cümle kullanılmıştır.”[109]

     Asgerlî  Dōbayazıd’da  yabdım  ben  (1/49)

     Gelig  burie  (3/33)

     Yamılmam  bükülmem  ben  (2/23)

     Satı  avradlı  gelig  yüzde  yüz  (4/28)

     Fıransızlar  gelió  sōna  (5/11)

     Beni  bir  ād  duddu  bu  sefer   (7/71)

 

 

 

    3.3.4.   ANLAMLARINA  GÖRE  CÜMLELER

 

     3.3.4.1.   OLUMLU  CÜMLE

 

     “Yargının gerçekleştiğini anlatan cümle olumlu cümledir. Bu cümlenin yüklemi yapma, yapılma veya olma bildirir.”[110]

       

     Ondan  sōra  gurtulduġ  (1/272)

      Biz  cenderme  görevi  yabdıġ  (28)

      Bize  dāları  vérseñ  yéter  (3/43)

      Kiminiñ  dişleri  dā  sālammış  (4/10)

      Ötekiler  orda  galió  (5/7)

 

      3.3.4.2.  OLUMSUZ  CÜMLE

 

     “Yargının gerçekleşmediğini anlatan cümle olumsuz cümledir. Bu cümlenin yüklemi yapmama, yapılmama, olmama bildirir.”[111]

     Çoġ  ġonuşmañ  diöm  çocuġlara  (1/25)            

      Amma  babañınan  orda  görüşemedig  bir  türlü  hayrad  (2/11) 

      “Yoġ  nene”  dédi  (3/699

      Amanıñ  emmōlu  vallaha  bilmedim  (4/73)

      Benim  gözüm  harab  gédemióm  sā  sola   (6/52)

           

     3.3.4.3.   SORU  CÜMLESİ

 

     “Soru yoluyla bilgi almayı amaçlayan cümle soru cümlesidir. Soru cümlesi, olumlu veya olumsuz olabilir. Soru sıfatları, soru zamirleri, soru edatları, soru zarfları ve soru eki -mı, -mi bir cümleye soru anlamı kazandıran unsurlardır.”[112] 

     

     Hassa  ağzındaki  örnekleri  şunlardır:

     

     Ücede?  (1/51)

     Cenderme  mîdiñiz  ki?  (2/27)

     Ulan  cāmi  benim  babamıñ  malı  mı?  (6/23)            

     Ben  seni  gördüm  müdü  ne  Fakı  Musdafâl’de  (9/1)

     Mīrı  görióñ  mu?  (3/38)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

SONUÇ

 

     Derleme  ve  incelememizin  sonucunda,  Hassa  ağzının  yazı  dilimiz  ve  diğer  Anadolu  ağızlarından  farklı  ve ortak  birçok  yönünü  tespit  ettik.

 

     Bu  benzerlik  ve  farklılıkları  tezimizin  inceleme  kısmında  vermeye  çalıştık.   Sonuç  kısmında  genel  hususiyetleri  vermeyi  uygun  gördük.  Yöreden  yapmış  olduğumuz  derlemeler üzerinde  yaptığımız  incelemeler  neticesinde  yöremiz  içerisinde   ağız  yapısı  itibariyle  farklılık  gösteren  yerin  olmadığı  kanaatine  vardık. 

 

     İlçenin  yerleşim  tarihi  hakkında  teferruatlı  bilgi  veremedik.  Bunun  sebebi  ise  1865’li  yıllara  kadar  yörenin  büyük  merkezlerden  uzak  kalması, yörede   köy  ve  göçebe  yaşayışının  hâkim  olması  ve bu  yöreyle  ilgili  tarihî  çalışmaların  yetersiz  oluşudur.

 

     Bu  çalışma  bize,  ilmî  bir  çalışmanın  metodolojisini  öğretti  ve  Türkçenin  ne  kadar  zengin  bir  dil  olduğunu  daha  iyi anlamamızı  sağladı   

 

     Hassa  ağzının  Türkiye  Türkçesi   yazı  dili  ve  diğer  Anadolu  ağızlarından  farklı  ve  ortak  özellikleriyle,  yöre  ağzını  karakterize  eden  nitelikleri  şöylece   özetledik:

 

1.       Birçok    Anadolu    ağzında   da    görülen    ñ    sesi   yöremiz  ağzında 

yaygın   olarak  kullanılmaktadır.

 

2.      Türkiye   Türkçesinde   d   ve   t   ile  başlayan   ekler  Hassa   ağzında

genellikle  d’lidir.

 

     3.   Ünlü  ve  ünsüz  değişmeleri  yaygın  olarak  kullanılmaktadır.

 

     4.  İlk  hecedeki  é  (kapalı  e)  yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde yaygın  olarak kullanılmaktadır.

                    

     5.  Yöremiz  ağzında  Arapça  tesirinden  dolayı  ح,  خ,  ع,  غ  seslerine rastlanmamaktadır.

 

     6.  y’nin  etkisinden   dolayı  o-ö  arası  bir sese   “ó”  sık  sık  rastlanmaktadır.

 

     7.  Kalın  olan  k’lar  yöremiz  ağzında   kelime  başında,  ortasında  ve  sonunda  umumiyetle  ġ  (arka  damak  g’si)’  ya  dönüşmüştür.

 

8.      Yöremiz  ağzında  küçük  ünlü  uyumuna  büyük  bir  temayül  vardır.

 

9.      İlerleyici  ve  gerileyici  benzeşmeler    yaygındır.

 

10.  Tonsuzlaşma  az,  tonlulaşma  çoktur.

 

11.  Telâffuzu  kolaylaştırmak  için  kelimeler  çoğu  kez  Türkçeleştirilir.

 

12.  Ses  düşmelerinden  kaynaklanan  ünlü  ikizleşmesi  yaygındır.

 

13.  Ünsüz  düşmesi  oldukça  yaygındır. 

 

 

 

Oğuz-Türkmen  Özellikleri[113]

 

 

     1. Oğuzların  büyük  bir  çoğunluğu  ilk  hecelerde  kapalı  e’yi  benimsemişlerdir.  Hassa  ağzının  tamamında  kapalı  e  kullanılmaktadır.

 

     2. Türkçenin  her  kolunda,  diş  ve  diş  eti  ünsüzleriyle y  ünsüzü,   yanlarındaki  ünsüzleri  inceltirler.   Fakat  bu  olay,  Oğuz-Türkmen  lehçelerinde  daha  yaygın  ve  belirgindir.  Yöremiz  ağzında  da  aynı  özellikler  sıkça  görülür.

 

     3. Oğuz-Türkmen  lehçelerinde genellikle b yönünde  görülen   b>m değişikliği  yöremiz  ağzında  da  umumiyetle  b  yönündedir.     

 

     4. Oğuzcada  ünlü,  ünsüz  değişimleri,  ses  ve  hece  kaynaşması  olayları  ile  hece  yutulması  olayları  öteki  lehçelere  göre  daha  gelişmiştir.  Bu  konuda  yöremiz  ağzı  da  aynı  hususiyetlere  sahiptir.

 

     Kınık  Boyu  Dil  Özellikleri  İle  Yöremiz  Ağız  Özelliklerinin  Karşılaştırılması

 

1.      Eski Türkçedeki genzel damak ñ’si yöremiz   ağzında   da   olduğu  gibi yaşamaktadır.

 

2.      Eski  Türkçedeki   ķ-  ve  k-  tonsuz  damak  sesleri  tonlulaşarak yöremiz ağzında  da  

ġ-  ve g-‘ye  dönüşmüştür.

 

3.      Bazı  Anadolu  ağızlarında  görülen  ķ > h  değişimi  yöremiz  ağzında  görülmez.

 

     4.   Belirli  ünsüzlerin  etkisi  ile  ünlü  incelmeleri yöremiz  ağzında  da  meydana   gelmiştir.

 

    

     5.  Fiillerin  soru  şekillerinde,  -mı? / -mi?   soru  ekinin  bazı  kiplerin  çekiminde  kip  ekinden  önce  geldiği  yöremiz  ağzında  da  görülmektedir. 

 

     6.  Ünlü  düşmesinden    meydana  gelen  uzunluklar  dışında,  kelimelerin  ilk  hecelerinde  aslî  ünlü  uzunlukları  ile  ilgili  uzun  ünlüler  vardır.  

 

 

 

 

     Avşar  Boyu  Dil  Özellikleri  İle  Yöremiz  Ağız  Özelliklerinin  Karşılaştırılması

 

 

     1. Kelime  başındaki  ķ- / k-  ünsüzleri  tonlulaşarak  ġ-  ve  g’ye  dönüşmüştür.

 

     2.  r > l  değişmesi  vardır.

 

     3.  İki  ünlü   arasında  bulunan  ñ,  g,  y,  ğ  damak  ve  yanak  ünsüzleri  hece  kaynaşması  ile  eriyip  kaybolarak  yanlarındaki  ünsüzleri  uzatmışlardır.

 

     4. Çekimli  fiillerde  kullanılan  1.  şahıs  eki   -m’dir.

 

5. -ışın / -işin  zarf-fiil  türleri  vardır.   

 

     6. Üçüncü  şahıslarda  -acak , -ecek  olarak  değil,  yalnız  -cah , -cek  olarak  kullanılan  gelecek  zaman  etki,  1.  ve  2.  şahıs  çekimlerinde  hece  kaynaşmasına  ve  daralmaya  uğrayarak  -cim, -cig,  ciñiz  şekillerine  girer.

 

 

     Salur  Boyu  Dil  Özellikleri  İle  Yöremiz  Ağız  Özelliklerinin  Karşılaştırılması

 

 

     1. Kelimelerin  ilk  hecelerinde  kuvvetli   vurgular  ve  yer  yer  vurgudan  ileri  gelen  uzunluklar   dikkati  çekmektedir.

 

2.      Kelime  başında  b- > p-  değişiminden  oluşmuş  p-‘ler  vardır.  

 

     3. Çekimli  fiillerde  1.  şahıs  teklik  eki  -m,  çokluk  eki   -ġ  ve -g’dir.   

 

     4. Gelecek  zaman  eki,  ek  sonundaki  k  ünsüzünün  yanındaki  ünlüleri  kalınlaştırma  etkisi  dolayısıyla  hep  kalın  olarak  kullanılır  ve  -caġ  şeklindedir.  1.  ve  2.  şahıs  ile  çekimlendiğinde  hece  kaynaşmasına  ve  ünlü  uzamasına  da  uğrar.   

 

     Kıpçak  Dil  Özellikleri  İle  Yöremiz  Ağız  Özelliklerinin  Karşılaştırılması[114]

 

1.      Geniş  ünlülerin  genellikle  daralması 

 

2.      -ç-  > -ş-  değişmesi

 

     Görüldüğü  gibi  Hassa  ağzında  Oğuz-Türkmen  ve  tali  derecede de Kıpçak   dil  özellikleri  hâkimdir. 

 

   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 

[1] Hilmi Karaboran, “İslahiye  ve  Hassa’nın  Kuruluşundan  Önce Yerleşme Durumu,” V.Milletlerarası Türkoloji Kongresi Edebiyat Fak.  Basımevi,  İstanbul,  1986,  308

 

 

[2] Karaboran, a.g.m.,  311

 

[3] Karaboran,  a.g.m., 316

 

 

[4]  Faruk  Sümer, Oğuzlar  (Türkmenler),  İstanbul,  1999, 195

[5]  Sümer, a.g.e.,  278

[6]  Mehmet Tekin,  Hatay  Tarihi  -Osmanlı  Dönemi-,  Ankara,   2000,  63  

 

 

 

 

 

 

    

    

[7] Tahsin  Banguoğlu,  Türkçenin  Grameri,  Ankara,  1990,  37.

[8] Muharrem  Ergin,  Türk  Dil  Bilgisi,  İstanbul,  1985,  91.

[9]   Ergin,  a.g.e.,  88-89.

[10]   Leyla  Karahan,  Anadolu  Ağızlarının  Sınıflandırılması,  Ankara,  1996,  63.

[11]   Zeynep  Korkmaz,  Nevşehir  Yöresi  ve  Ağızları,  Ankara,  1977,  1,  71

[12]   Tuncer  Gülensoy,  Kütahya  ve  Yöresi  Ağızları,  Ankara,  1988,  29

[13]   Ahmet  Buran – Ercan  Alkaya,  Çağdaş  Türk  Lehçeleri,  Elazığ,  1999,  58

[14] Tuncer   Gülensoy,  Kütahya  ve  Yöresi  Ağızları,  Ankara,  1988,  75.

 

[15] Muharrem Ergin,   Türk Dil  Bilgisi,  İstanbul,  1985,  247.   

[16] Abdullah  KÖK,  Oğuzeli  ve  Yöresi  Ağızları,  Van,  1995,  63.

 

[17] Zeynep  Korkmaz,  Türkçede  Eklerin  Kullanılış  Şekilleri  ve  Ek   Kalıplaşması  Olayları,    

TDKY,  Ankara,  1994,  29.

 

[18]   Ergin,  a.g.e.,  221

[19]  Ergin,  a.g.e.,   221-222.

[20]  Kök,  a.g.e.,  32.

[21]  Ergin,  a.g.e.,  226.

[22]  Ergin,  a.g.e.,  226.

[23]  Ergin,  a.g.e.,  228.

[24]  Ergin,  a.g.e.,  228.

[25]  Zeynep  Korkmaz, Anadolu  Ağızlarında  Yazı  Dilinden  Ayrılan  İsim  Çekim  Ekleri  ve Fonologie-Morfologie  Bağlantısı, I. Millî  Türkoloji Kong.  (Tebliğ),  İstanbul, 1979,  29-40. 

[26]  Ergin,  a.g.e.,  228.

[27]  Ergin,  a.g.e.,  228.

[28]  Ergin,  a.g.e.,  228.

[29]  Ergin,  a.g.e.,  228.

[30]   Ergin,  a.g.e.,  228.

[31]   Ergin,  a.g.e.,  228.

[32]   Gülensoy,  a.g.e., 88.

[33]  Ergin,  a.g.e.,  264.

[34]  Ergin,  a.g.e.,  265.

[35]   Ergin,  a.g.e.,  272. 

[36]   Ergin,  a.g.e.,  273.

[37]   Ömer  Asım  Aksoy,  Gaziantep  Ağzı  I, 139.

[38]  Ergin,  a.g.e.,  276.  

[39]  Ergin,  a.g.e.,  279.

[40]  Ergin,  a.g.e.,  244.

[41]  Ergin,  a.g.e.,  246.

[42]  Ergin,  a.g.e.,  247.

[43]  Ergin,   a.g.e.,  247.

[44]  Ergin,  a.g.e.,  249.

[45]  Ergin,  a.g.e.,  252.

[46]  Ergin,  a.g.e.,  254.

[47]  Ergin,  a.g.e.,  258.

[48]  Ergin,  a.g.e.,  260.

[49]  Ergin,  a.g.e.,  261.

[50]  Ergin,  a.g.e.,  262.

[51]  Ergin,  a.g.e.,  348.

[52]  Faruk  Kadri  Timurtaş, Eski  Türkiye  Türkçesi,  İstanbul,  1981,   97.

[53]  Ergin,   a.g.e.,  349.

[54]  Ergin,  a.g.e.,  349.

[55]  Ergin,  a.g.e.,  352.

[56]  Ergin,  a.g.e.,  353.

[57]  Ergin,  a.g.e.,  353.

[58]  Ergin,  a.g.e.,  354.

[59]  Ergin,  a.g.e.,  357.

[60]  Ergin,  a.g.e.,  365.

[61]  Ergin,   a.g.e.,  280.

[62]  Ergin,   a.g.e.,  282.

[63]  Ergin,   a.g.e.,  283.

[64]  Ergin,  a.g.e.,  286.  

[65]  Ergin,  a.g.e.,  288.

[66]  Ergin,  a.g.e.,  288.

[67]   Leyla  Karahan,  Anadolu  Ağızlarının  Sınıflandırılması, Ankara,  1996,    147.

[68]   Faruk  Kadri  Timurtaş,  Eski  Tükiye  Türkçesi,  İstanbul,  1981,    122. 

[69]  Ergin,  a.g.e.,  314.

[70]  Ergin,   a.g.e.,  319-320.

[71]  Ergin,   a.g.e.,  321-322.

[72]  Ergin,   a.g.e.,  323.

[73]  Ergin,   a.g.e.,  325.

[74]  Ergin,   a.g.e.,  333. 

[75]  Ergin,   a.g.e.,  338.

[76]  Ergin,   a.g.e.,  340.

[77]   Leyla  Karahan,  Türkçenin  Söz  Dizimi,  Ankara,  1998,  11

[78]   Karahan,  a.g.e,  13

[79]   Karahan,  a.g.e.,  18

[80]   Karahan,  a.g.e.,   21

[81]   Karahan,  a.g.e.,  23

[82]   Karahan,  a.g.e.,  26

[83]  Karahan,  a.g.e.,  28

[84]  Karahan,  a.g.e., 30

[85]   Karahan,  a.g.e., 31

[86]  Karahan,  a.g.e., 32

[87]  Karahan,  a.g.e., 35.

[88]  Karahan,  a.g.e., 36.

[89]  Karahan,  a.g.e., 36.

[90]   Karahan,  a.g.e.,  37.

[91]   Karahan,  a.g.e.,  39.

[92]   Karahan,  a.g.e.,  39

[93]   Karahan,  a.g.e.,  40

[94]   Karahan,  a.g.e.,  41

[95]   Karahan,  a.g.e.,  41

[96]   Karahan,  a.g.e.,  42

[97]   Karahan,    a.g.e.,  43.

[98]   Karahan,    a.g.e.,  43.

[99]   Karahan,    a.g.e.,  44.                

[100]  Karahan,  a.g.e.,  61

[101]  Karahan,  a.g.e.,  61

[102]  Karahan,  a.g.e.,  61

[103]  Karahan,  a.g.e.,  63

[104]   Karahan,  a.g.e.,  64

[105]   Karahan,  a.g.e.,  66

[106]   Karahan,  a.g.e.,   68

[107]   Karahan,  a.g.e.,  68

[108]   Karahan,  a.g.e.,  70

[109]   Karahan,  a.g.e.,  70

[110]   Karahan,  a.g.e.,  70

[111]   Karahan,  a.g.e.,  71

[112]   Karahan,  a.g.e.,   72

[113]   Gülensoy,  a.g.e.,  126

[114]   Gülensoy,  a.g.e.,  129