1.4.  UYUM                       

 

     1.4.1.  ÜNLÜ  UYUMU

 

     Ünlü  uyumu,  bir  kelimedeki  ünlülerin  türlü  bakımlardan  birbirine  uymasıdır.  Kökte  veya  eklerde  kelimenin  ünlüleri  arasındaki  benzerliktir. 

 

     1.4.1.1.  Kalınlık – İncelik  Uyumu  (Dil  Benzeşmesi)

 

     1.  Kalınlaşma  Yönünden  

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  yabancı  dillerden  alınma  kelimelerde görülür.

 

     huzulu “fuzuli”  (1/16),  hayrad  “hayret”  (2/11),  barabar  “beraber”  (5/10),  Vaysal  “Veysel”  (6/7),   zından  “zindan”(7/52),  halbıkına  “halbuki”  (9/27),  duşman  “düşman”  (9/27)

 

     2.  İncelme  Yönünden

 

    Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  birleşik  kelimelerde  ve  yabancı  dillerden  alınma  kelimelerde görülür.

 

     dene  “tane”  (1/72),  birez  “biraz”  (1/90),  esger  “asker”  (2/2),  mezer  “mezar”  (4/11),  cösürlügde  “cesurlukta”  (8/184)

 

    1.4.1.2.  Kalınlık – İncelik  Uyumsuzluğu

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde yabancı  kelimelerde  görülür.   

 

     bāzi  “bazı”  (1/16),  hamem  “hamam”  (1/109),  hüduduna  “hududuna”  (2/4),  érmanılarnan  “Ermenilerle”  (5/10),  Maladie’den  “Malatya’dan”  (11/67)

 

     1.4.1.3.  Düzlük – Yuvarlaklık  Uyumu

 

     Batı  Türkçesinde  düzlük - yuvarlaklık  uyumu  düzleşme  yönünde  gelişmiş  olup,  düz  ünlülerden  sonra  ancak  düz  ünlü  gelebilir.  Yuvarlak  ünlülerden  sonra  ise  ya  dar - yuvarlak  ya  da  düz - geniş  ünlüler  gelebilir. Bu  uyuma  Hassa  Ağzında  kuvvetli  bir  temayül  vardır.

          

     namıssız  “namussuz”  (1/7),  Ebıcehiliñ  “Ebu  Cehilin”  (6/38),   yāmır  “yağmur”   (7/20),  çamır  “çamur”  (örnek  metin  dışıdır)

   

 

     1.4.2.1.  Ünlü İkizleşmesi  (Diftong)

 

     Türkçede   ikiz  ünlüler,  genellikle,  ğ, (<g),  h, v  ve  y  ünsüzlerinin,  kelimelerin  iç  seslerinde  ve  iki  ünlü  arasında  bulunduğu  zaman  eriyip  kaybolmaları  sonucu  ortaya  çıkar.[12]   

 

     Hassa Ağzından  derlediğimiz  metinlerde  karşılaşılan  bir  durumdur.  Genellikle  “y”  sesinin  düşmesi  sonucu  ortaya  çıkar.

 

     Şiénde  “şeyinde”  (1/10),  mekinîe  “makineye”  (4/54),  Bozgiégleriñ  “Bozgeyiklerin”  (5/4),  oānne  “o  yana”  (8/14),  Ġariélan  “Karayılan”  (9/20)

 

     1.4.2.2.  Ünlü  Uyumunun  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzında  derlediğimiz  metinlerde  görülen  bir  ses  olayıdır.

     

     uçun  “için”  (1/20),  hüdüd  “hudud”  (1/87),  Omar  “Ömer”  (8/5),   görūsem  “görmüşsem”  (9/14),  ġabze    “kabza”  (10/31),  cızdı  “çizdi”  (6/159),  çentem  “çantam”  (1/233),  temem  “tamam”  (7/31)

 

     1.4.3.   Ünsüz      Uyumu 

 

     Dilimizde  yan  yana  gelen  ünsüzlerin  tonluluk-tonsuzluk  bakımından  uyum  göstermesidir.  Yöremiz  ağzında  genel  olarak  bu  uyum  sağlam  değildir.  Bu  da ünsüz  uyumunun  bozulmasına  yol  açar.  Bu  duruma  Azerbaycan  Türkçesinde  de  rastlamaktayız.[13]

 

     İşde  “işte”  (1/7),  açdīnı  “açtığını”  (1/33),  ulaşdıġ  “ulaştık”  (3/54),  Arsus’diemiş  “Arsuz’daymış”  (4/32),  düşgün  “düşkün”  (5/18)

 

      1.4.4.  Ünlü – Ünsüz  Uyumu

 

     Bazı  Türkçe  kelimelerde  görülen  ön  damak  ünsüzleriyle  ince  ünlüler,  arka  damak  ünsüzleriyle  kalın  ünlüler  arasında   görülen  bir  uyumdur.

 

     Aġgız  “Ak kız”  (1/7)