1.3. SES  OLAYLARI

    

      1.3.1. BENZEŞME

 

     Bir  dil  birliğinde  yan  yana  gelen  veya  aralıklı  olarak  bir  arada bulunan  iki  sesten  birinin  diğerini  etkilediği,   onu  kendisine  benzettiği,  böylece  iki  sesin  birbirine  benzediği  görülür.  Buna  benzeşme  denir.  Yöremiz  ağzında  karşılaşılan  benzeşmeler  şunlardır:

 

     1.3.1.1.  İlerleyici  Benzeşme

 

    Bir  kelime içerisinde  bulunan  iki  ünsüzden  birincisinin  ikincisini  kendisine  benzetmesi  olayıdır.  

 

     millon  “milyon”  (1/6),  dinnedîm  “dinlediğim”  (1/30),  ġızgınnıġ  “kızgınlık”  (3/85),  ġaçannarıñ  “kaçanların”  (5/26),  annamañ  “anlamazsın”  (6/102), annatır  “anlatır”  (5/37),  bullum  “bulurum”  (4/55)

 

     1.3.1.2.  İlerleyici  Benzeşme

 

     Bir  kelime  içinde  bulunan  iki  ünsüzden  ikincisinin  birincisini  kendisine  benzetmesi  olayıdır.  Yöremiz  ağzında  oldukça  sık  karşılaşılan  bir  durumdur. 

 

     édióllar  “ediyorlar”  (1/66),  Memmed  “Mehmet”  (1/120),  ġollarsa  “koyarlarsa”  (3/15),  déller  “derler”  (3/47),  dezze  “teyze”  (3/65),  çıkallar  “çıkarlar” (4/54), zamlalıllar  “zamlı  alırlar”  (1/9),  ġollarsa  “koyarlarsa”  (3/15),  yapallarmış  “yaparlarmış”  (4/39),  énellermiş  “inerlermiş”  (3/36),  gédellermiş  “giderlermiş”  (3/36),  déllerkine  “derler  ki “  (3/47),  satallarmış  “satarlarmış”  (4/39),  bullum  “bulurum”  (4/55),  geçinillermiş  “geçinirlermiş”  (5/26)

 

     1.3.2.  ÜNSÜZ  (KONSONANT)     TÜREMESİ

    Yöremiz  ağzında  görülen  ünsüz  türemeleri  şunlardır:

               

     y Türemesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  ender  görülen  bir  türemedir.

                       

    niyenen  “ne  ile”  (1/59),  yit  “it”  (3/51), 

     yırak  “ırak”,  dayım  “daima”,  yésir  “esir”  (bu  örnekler  metin  dışından  alınmıştır.)

 

 

     ġ  Türemesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  kelime  sonunda  rastladığımız  bir  türemedir.

 

     yaġlaşıncıġ  “yaklaşınca”  (1/3),  şindig   “şimdi”  (1/156),  teneg  “tane”  (8/16),  görüncüg  “görünce”  (8/12)

 

     n  Türemesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  ender  rastladığımız  bir  türemedir.

 

     yadsın  “yatsı”  (6/84),  démişkine  “demişki”  (8/19), 

 

     bilenzik  “bilezik”  (bu  örnek  metin  dışından  alınmıştır.)

 

     m  Türemesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  az  görülen  bir  türemedir.

 

 

     belkidem  “belkide”  (1/39),  bakelem  “bak  hele”  (8/65)

 

 

     h  Türemesi

 

 

     hayvah  “eyvah”  (bu  örnek  metin  dışından  alınmıştır.)

 

     b  Türemesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  ender   karşılaşılan  bir  türemedir.

 

     pambıġ  “pamuk”  (1/40),  basdambaġ  “basamak”  (1/55)

    

 

      d  Türemesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  sadece  bir  örnekte  görülen  bir  türemedir.

 

     basdambaġ  “basamak”  (1/55)

 

 

     1.3.3.  GÖÇÜŞME (METATEZ)

 

    Yan  yana  ya  da  aralıklı  iki  ünsüz  sesin  yer   değiştirmesine  denir. Yöremiz  ağzında oldukça  sık  karşılaşılır.  Sebebinin  söyleyişi  kolaylaştırmak  olduğunu  düşünüyoruz.

 

     melmekete  “memlekete”  (1/72),  görseddi  “gösterdi”   (1/172),  ireli  “ileri”  (2/13),  devriş  “derviş”  (3/41),  kibrici  “kirpici”  (5/22),  şavralı  “şalvarı”  (6/35),  menmunuġ  “memnunuz”  (7/8),  İrbihemler  “İbrahimler”  (11/62)

 

 

     1.3.4.  ÜNSÜZ   DÜŞMESİ

 

     Bir  kelimede  ünsüz  bir  konsonantın  düşmesine  ünsüz  düşmesi  denir.

 

      g düşmesi

 

     İki ünlü  arasında  kalın  “g”  ünsüzü  derlediğimiz  metinlerde bazen  düşmektedir.

           

     Hösünūl  “Hüseyingil”  (8/10),  babasīl  “babasıgil”  (8/13)

 

 

     ğ  Düşmesi 

 

 

     Yöremiz  ağzında   en  çok  görülen  ses  hadiselerinden  birisidir.   “ğ”  sesinin  düşmesiyle  bazen  ünlü  uzaması  bazen   de  ünlü  uzamasıyla  birlikte  hece  yutumu  ortaya  çıkar.           

 

     bāladılar  “bağladılar”  (1/3),  çār  “çağır”  (2/15),  dōru  “doğru”  (6/95),  āzı  “ağzı”  (7/4),   çālarıñdan  ”çağlarından”  (8/1),  dāda  “dağda”  (9/19),  bōmuş  “boğmuş”  (4/36),  bēnmem  “beğenmem”  (3/12)

 

 

     h  Düşmesi

 

     Daha   çok  yabancı  kelimelerde  görülen  bu  ses  zaten  düşmeye  meyillidir.   Özellikle  kelime  ortasında  çoğu  zaman  düşmektedir.  Bunun  sonucunda  da  hece  düşmesi  ortaya  çıkar.  Yöremiz  ağzında  sıkça  karşılaştığımız  bir  durumdur.

 

     Vādie  “Vahide’ye”  (1/3),  Şān  “Şahin”  (5/4),  baça  “bahçe”  (5/35),  mualiflere  “muhaliflere”  (6/105),  dā  “daha”  (7/8),  bakelem  “bak  hele”  (8/65),  māşerde  “mahşerde”  (9/27),  ġırkan  “Kırıkhan”  (3/82),  Āmed  “Ahmet”  (4/23),  siâbi  “sahibi”  (4/17),  fakı  “fakih”  (3/30)

 

 

     n  Düşmesi  

 

     Yöremiz  ağzında  derlediğimiz  metinlerde   az  rastladığımız  bir  ses  düşmesidir.   Çoğu  zaman  hece   yutumuna  sebep  olur.       

 

     sōra  “sonra”  (1/4),  işalla  “inşallah”  (7/66),  yalīz  “yalnız”  (8/49),   dūr  “dünür”  (9/1)

 

     r  Düşmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  ender  rastlanılan bir  düşmedir. 

 

     vémişler  “vermişler”  (1/3),  masaflı  “masraflı”  (1/16)  aġadaş   “arkadaş”  (81/175)

 

     t  Düşmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  az  görülen  bir  düşmedir.  Görüldüğü  kadarıyla  “st”  şeklinde  olan  durumlarda  düşmektedir.

 

     ırasgele  “rastgele”  (1/52),  dürüs  “dürüst”   (9/23),  assubay   “astsubay”  (1/78)

 

    f  Düşmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  ender  görülen  bir  düşmedir.            

       

     çid  “çift”  (7/62)

 

     y  Düşmesi

  

     Yöremiz  ağzında  oldukça  sık  rastladığımız  bir  ses  düşmesi  hadisesidir.  Sebebi  ise,  “y”  ünsüzünün  düşmeye  yatkın  bir  ses  olmasıdır.   Bu  düşme  sonucunda  genellikle  ünlü  uzaması  meydana  gelir.

 

     gédîm  “gideyim”  (1/12),  ücede  “yücede”  (1/51),  bēlerden  “beylerden”  (5/5),   kŏe  “köye”  (6/69),  gördüm  mǖdü  “gördüm  müydü”  (9/1),  zêtin  “zeytin”  (3/58)

 

     z  Düşmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  sadece  bir örneğine  rastlanmıştır.

     ıcıġ  “azıcıġ”  (1/66)

 

     l  Düşmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  ender  karşılaşılan  bir  ses  düşmesidir.

 

     māzeme  “malzeme”  (1-126),  mazġa  “mazgal”  (1/150),  zayıfadmam  “zayıflatmam”  (8/63)

 

 

     v  Düşmesi

 

     Yöremiz  ağzında  derlediğimiz  metinlerde  az  rastlanılan  bir  ses  düşmesidir.

 

     çuala  “çuvala”  (1/140),  tualed  “tuvalet”  (1/149),  ġōlamışlar  “kovalamışlar”  (4/38)

 

   k   Düşmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  az  görülen  bir  ses  düşmesidir.  Bu  ses  düşmesi  sonucunda   ünlü  uzaması  meydana  gelir.

 

     āşam  “akşam”  (1/113),  ā  darı  “ak  darı”  (3/50),  yōsa  “yoksa”  (6/48),  yōdu  “yoktu”  (7/33)

 

     1.3.5. ORTA  HECE  ÜNLÜSÜNÜN  DÜŞMESİ

 

    Yöremiz  ağzında  oldukça  sık  karşılaşılan  bir  durumdur.  Bazen  bir  ünsüzle  birlikte  düşer,  bazen  yan  yana  gelen  iki  ünlüden  birisi  düşer.  Bu  düşme  sonucunda  da  umumiyetle  ünlü  uzaması  meydana  gelir.

 

     bizīn  “bizimkin”  (1/2),  aylīñ  “aylığın”  (1/8),  ördūñ  “ördüğün”  (6/28),  ġollarsa  “koyarlarsa”  (3/15),  māşıñ  “maaşın”  (6/77),  Şān  “Şahin”  (5/4),  ġırkan  “Kırıkhan”  (3/82),  dūr  “dünür”  (9/1),  bēnmem  “beğenmem”  (3/12)

 

     1.3.6.  ORTA  HECE  ÜNLÜSÜNÜN  DARALMASI

 

     Sonu  ünlü  ile  biten  kelimeler ek aldıklarında, araya giren kaynaştırma ünsüzü  “y”  sesi,  genellikle  düz  ünlüyü  daraltmaktadır.  Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  bu  özelliğe  şu  kelimelerde  rastlanır: 

 

      olîm  “olayım”  (10/20),  yörîş  “yürüyüş”  (10/28),  yaylie  “yaylaya”  (11/83),  mıllie  “mollaya”  (3/71),  görmió  “görmüyor”  (6/37)

 

     1.3.7.  SON  HECE  ÜNLÜSÜNÜN  DÜŞMESİ

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  genellikle  iyelik  üçüncü  şahıs   ekinden  sonra  gelen    “-i”  belirtme hal  ekinin  düşüp   aradaki  kaynaştırma  sesinin  kaldığını ve hal ekinin görevini üstlendiğini  görmekteyiz.

 

       birbirin  “birbirini”  (1/44),  tümüsün  “tümüsünü,  hepsini”  (8/148), 

 

     1.3.8.  Ünlü  Birleşmesi

 

     Yan  yana  gelen  ünlüler  kaynaşarak  bir  ünlü  oluştururlar.  Bu  ünlü  bazen  önceki,  bazen  de  sonraki  gibi  olur.  

 

      éddirîm  “ettireyim”  (1/12),  hacemmi  “hacı  emmi”  (6/37),  emmōlu  “emmi  oğlu”  (4/6)

 

  

 

     1.3.9.  HECE  YUTUMU

 

 

      Bir  kelimede  arka  arkaya  gelen  hecelerden  bazen birisinin  eriyip  düşmesi  hadisesidir.  Hece  yutumuna  daha  ziyade  kelime  ortası  ve  sonunda  rastlanır.  Yöremiz  ağzında  sık  karşılaşılan  bir  ses  olayıdır.

           

     yanna  “yanına”  (1/26),  bênmem  “beğenmem”  (3/12),  Delîsublarıñ  “Deli  Yusuflar’ın”  (4/17),  yā  “yağa”  (7/20),  étim  “eğitim”  (10/29),  dā  “daha”  (3/18),  Ġırkan  “Kırıkhan”  (3/82)

 

 

     1.3.10.   ÜNSÜZ  İKİZLEŞMESİ

 

 

     Bir  ünsüzün  tekrarlanma hadisesidir.  Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  az  sayıda  kelimede  görülür.  Bunların  bazıları  ilerleyici  ünsüz  benzeşmesi  sonucu  ortaya  çıkar.

 

     yatırmamıssıġ  “yatırmamışız”  (1/2),  güccücüg  “küçücük”  (3/1),  amma  “ama”  (6/31),  gelmissīz  “gelmişsiniz”  (9/1),  kökümüssüñ  “kökümüzsün”  (4/56), énellermiş  “inerlermiş”  (3/36),  gédellermiş  “giderlermiş”  (3/36),  déllerkine  “derler  ki “  (3/47),  satallarmış  “satarlarmış”  (4/39),  bullum  “bulurum”  (4/55),  geçinillermiş  “geçinirlermiş”  (5/26)

 

    

      1.3.11.  İKİZ  ÜNSÜZLERİN  TEKLEŞMESİ

 

 

     Yabancı  dillerden  dilimize  geçen  kelimelerde   yan  yana  bulunan  ikiz  ünsüzlerin   yöremiz  ağzında  genellikle  tekleştiğini  görürüz.  Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde    ender  görülen  bir  ses  olayıdır.

 

      evel  “evvel”   (1/7),  Hasa  “Hassa”  (3/64)