1.2.     SES  DEĞİŞMELERİ

 

 

     1.2.1.ÜNLÜ  DEĞİŞMELERİ

           

     1.2.1.1.Kalın  Ünlülerin  İncelmesi           

 

     -a->-e-  Değişmesi

 

     Hem  Türkçe  hem  de  yabancı  kelimelerde  görülür.  Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  örneği  bol  olan  bu  değişme,  bazen  benzeşme  bazen  uyum  değişmesi  bazen  de  uyum  bozulmasına  sebep  olur. 

 

     Düggen  “dükkân”  (1-19),  cenderme  “jandarma” (2-7),  ālie “ağlaya”  (3-22),  mekinie  “makineye”  (4-54),  mezeriñ  “mezarın”  (4-83),  terevi  “teravih”  (6/16),  ezen  “ezan”  (6/54),  teneg  “tane”  (8/164),  tem  “tam”  (4/67)

 

     -a->-i-  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  örneği  çok  az  olan  bu  değişme  gördüğümüz    kadarıyla  y’nin  etkisiyledir.

 

     ġocie  “kocaya”  (3/1)

 

     -a->-ŏ-  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  tek  örneğine  rastladığımız  bir  değişmedir.

 

     bazŏrtesūnü  “pazartesi  günü”  (1/217)

 

     -ı->-i-  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  bu  değişimin  sebebi  y’nin  etkisi  ve  hece  kaynaşması  sonucu  ortaya  çıkar.  Ayrıca    yabancı  kelimelerin  kullanımında  da  rastlamaktayız.

 

     yakió  “yakıyor”  (1/5),  hatiri  “hatırı”  (3/12), Gıraci  “Kır Hacı”  (8/207), 

 

     -u->-ü-  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  özellikle  yabancı  kelimelerde  görülür.  Türkçe  kelimelerde  ise  y’nin  etkisiyle  ortaya  çıkar.

 

     hüdüde  “hududa”  (1/87),  sǖ  “suyu”  (5/7),  hüsusi  “hususi”  (7/65),  cösürlügde  “cesurlukta”  (8/189),

 

     -o->-ö-  Değişmesi

           

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  y’nin  etkisiyle  ortaya  çıkan  bir  değişmedir.

    

     biöl  “bir  yol”  (1/8),  yiödüg  “yiyorduk”  (1/114),  niâpösüñüz  “ne  yapıyorsunuz”  (11/5),  çıkiör  “çıkıyor”  (8/165)

 

 

     -u->-i-  Değişmesi

 

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  y’nin  etkisiyle  ve  küçük  ünlü  uyumuna  uyması  sebebiyle  ortaya  çıkan  bir  değişikliktir. 

 

 

 

     siüñ  “suyun”  (1/33),  ġabil  “kabul”  (5/25)

 

 

 

 

 

     1.2.1.2.İnce  Ünlülerin  Kalınlaşması

 

     -e->-a-  Değişmesi

     Yöremiz  ağzından derlediğimiz  metinlerde    örnekleri  pek  çoktur.  Hece  kaynaşması  sonucu  ortaya  çıkar.  Ayrıca  bazı  yabancı  kelimelerin  kullanımında  da  görülür. 

 

     yān  “yeğen”  (1/16),  hayrad  “hayret”  (2/11),  érmanılar  “Ermeniler”  (5/11),  barabar  “beraber”  (5/10),  Vaysal  “Veysel”  (6/7),  mavzar  “mavzer”  (8/172),  dāmiş  “değmiş”  (4/16)

 

     -ö->-o-,-ō -  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  özellikle  uyum  bozulmasına  sebep  olan  bir  değişmedir.

     ġoñülsüz  “gönülsüz”  (1/235),  ōredmennig  “öğretmenlik”  (3/11),  ōsürüg  “öksürük”  (3/80),  Omar  “Ömer”  (8/4),  bōründā  “böğründeki”  (1/19)

 

 

     -i->-a-  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  ender  rastlanan  bir  değişmedir. 

 

     daşnan  “taş  ile”  (5/22),  zahar  kı  “zahir  ki”  (11/30)

 

     -i->-ı-  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  oldukça  sık  görülen  bir  değişikliktir.   Bu  duruma  büyük  ünlü  uyumunun  ve  vurgunun  sebep  olduğunu  düşünüyoruz.  Bu  değişme  uyum  bozulmasına  da  sebep  olur.

 

     yanı  “yani”  (1/17),  ırahmadlıġ “rahmetli”  (3/7),  ġabır  “kabir”  (4/11),  bizī “bizimki”  (6/33),  vātıñız  “vaktiniz”  (7/9),  şindikī mı  “şimdiki gibi”  (8/20),  gelmissīz  “gelmişsiniz”  (9/1)

 

     -i->-u-  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  az  görülen  bir  değişmedir.  Büyük ünlü  uyumu  sebebiyle  ortaya  çıkar.

 

     huzulu  “  fuzuli”  (1/16),  uçun  “için”  (1/20),  cuara  “sigara”  (1/52)

 

 

 

 

 

     -ü->-u-,-ū-  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  oldukça  sık  rastladığımız   bir  değişimdir.  Hece  düşmesi,  ünlü  uyumu   ve  “y”  ve  “ğ”nin  düşmesiyle  ortaya  çıkar.

     siüñ  “suyun”  (1/33),  bölūñ  “bölüğün”  (1/63),  duşmancılanmış  “düşman  sahibi  olmuş”  (4/16),  ördūñ  “ördüğün”  (6/28),  düşūse  “düşmüşse”  (7/44),  göşdūmüz  “göçtüğümüz”  (4/55),     nūsüg  “yüzük”  (bu  örnek  metin  dışı  olarak  alınmıştır.)

 

     -ö->-ū-  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  az  rastladığımız  bir  değişmedir.  Hece  düşmesi  sonucu  ortaya  çıkar.

 

     ūnde  “önünde”  (4/67)

 

 

     1.2.1.3. Düz  Ünlülerin  Yuvarlaklaşması

 

     -a->-o-  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  ender  görülen  bir  değişmedir.  Değişmede “f” sesinin dudak sesi olmasının etkili olduğunu düşünüyoruz.

 

     foturada  “faturada”  (1/9),  sofurda  “sahurda”  (8/61), 

 

 

     -a > -u

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  ender  görülen  bir  değişmedir.

   

     oluncu  “olunca”  (8/164)

 

 

     -e->-ö-  Değişmesi

 

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  genellikle   yabancı  kelimelerde  görülür.

 

 

     dövled  “devlet”  (1/37),  cömād  “cemaat”  (6/97),  cösürlügde  “cesurlukta”  (8/184)

 

     -i->-u-  Değişmesi

 

     Daha  çok  burun  ünsüzlerinin  etkisi,  gerileyici  ünlü  benzeşmesinin  ve  v  dudak  ünsüzünün  sebep  olduğunu  düşünüyoruz.

 

     ġaza  mıdur  “kaza  mıdır”  (2/3),  na  uçun  “ne  için”  (3/67),  ġōmuġ  “kavimiz”  (11/62)

 

 

     -i->-ü-  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  az  görülen  bir  değişmedir. “b”nin etkisiyle yuvarlaklaşma olduğunu düşünüyoruz.

 

     bürgün  “birgün”  (3/42)

 

 

     1.2.1.4.  Yuvarlak  Ünlülerin  Düzleşmesi

 

 

     -ö->-é-   Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından derlediğimiz  metinlerde  bir  örnekte  rastladığımız  bir  değişmedir.

        

     çézilmedi  “çözülmedi”  (1/247)

 

 

     -o->-a  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  bir  örnekte  rastladığımız  bir  değişmedir.  Türkçeleştirme  söz  konusudur.

 

     bıranşid  “bronşit”  (3/2)

 

     -u->-ı-  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  oldukça  fazla  rastladığımız  bir  değişmedir.  Bu  değişmeyle  küçük  ünlü  uyumuna  uyum  sağlanır.

 

     namıssız  “namussuz”  (1/7),  çavış  “çavuş”  (1/60),  yavrım   “yavrum”  (3/54),  Ġaratavıġ  “Karatavuk”  (6/1),  yāmır  “yağmur”  (7/20),  abıġad  “avukat”  (11/28),  yamılmam  “yamulmam”  (2/23)

 

     -ü->-i-  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  az   sayıda  rastladığımız  bir  değişmedir.  

 

     görióñ  “görüyorsun”  (3/38),  minafıġ  “münafık”  (6/29),  sivarîdim  “süvari  idim”  (10/29)

 

 

 

     1.2.1.5.  Geniş  Ünlülerin  Daralması

 

 

     -a->-ı-  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  az  görülen  bir  değişmedir. 

 

     atıncıg  “atınca”  (1/72)

 

     -a->-i-  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  bazı  ünsüzlerin  etrafındaki  ünlüleri  inceltme  etkisine  dayanır.

 

     Ġalie  mılie  “kaleye  maleye”  (1/90),  yaymie  “yaymaya”  (11/7),  yaylie  “yaylaya”  (3/38)

 

     -e->-u-  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  tek  örneğine  rastladığımız  bir  değişmedir.

 

     İsgendurun  “İskenderun”  (11/46)

 

     -a->-u-  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  az  görülen  bir  değişikliktir.  

 

     duruncu  “durunca”  (1/90),  Musdug  “Mustafa”  (11/68), 

 

     -e->-é-  Değişmesi

 

     Eski  ve  O.T.’de  ve  hâlâ  bazı  Anadolu  ağızlarında  kimi  kelimelerin  ilk  hecelerinde  bulunur.[7]  Hassa  ağzında  da  bu  değişmeye  oldukça  sık  rastlamaktayız

 

     géder  “gider”  (1/24),    béslieci  “besleyici”  (11/8),  şéy  “şey”  (8/11),  déller  “derler”  (3/29)

    

     -e- > -ê-  Değişmesi

 

     Eski   ve  Orta  Türkçeye ait  bir  özellik  olan  e>é  değişmesi, yöremiz  ağzında  bazen   y’nin  düşmesini  de  üstlenerek  ê  şekline  dönmüştür.  

 

     zêtinnig  “zeytinlik”  (5/12),

 

     -e->-i-  Değişmesi

 

     bölgie  “bölgeye”  (1/39),  gelincig  “gelince”  (1/106),  bahcie  “bahçeye”  (3/79),  herkiş  “herkes”  (4/50),  bislien  “besleyen”  (9/26), görügmie  “görünmeye”  (8/163),

 

     -o->-ı    Değişmesi

 

     mılla  “molla”  (3/31)

 

     -o->-u-  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde   rastlanılan  bir  değişme  olup  daha  ziyade  küçük  ünlü   uyumunun  sağlanması  nedeniyle olan  bir  değişmedir.  Türkçeleştirme  söz  konusudur.

          

     foturaf  “fotoğraf”  (1/250),  buynuzun  “boynozunu”  (3/44),  dogdur  “doktor”  (8/32),  nugsanını  “noksanını”  (6/94)

 

     -o->-i-  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  ender  rastlanan  bir  değişmedir.

 

     şifor  “şoför”    (  bu  örnek  metin  dışından  alınmıştır.)

 

 

     -ö->-i-  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  çok  az  görülen  bir  değişmedir.  Küçük  ve  büyük  ünlü  uyumunun  bozulmasına  sebep  olmuştur. 

 

     Siodden  “Söğütten”  (4/31)

 

 

     1.2.1.6.   Dar  Ünlülerin  Genişlemesi

 

     -a->-o-  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  az  görülen  bir  değişmedir.

 

     ġōmuġ  “kavimiz”  (11/62)

 

      -e->-o-  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  az  görülen bir  değişmedir.  Sebebi  Türkçeleştirmedir.

 

     metirōda  “metrede”  (6/54),  coab  “cevab”  (9/28), 

 

     perdōsü  “  pardesü”  (Bu  örnek  metin  dışından  alınmıştır.)

    

     -i- > -é-  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzında çokça  rastladığımız  bir  değişmedir.  Daha  çok  ilk  hecede  rastlanır.

 

     géddig    “gittik”   (1/19),  énellermiş  “inerlermiş”  (3/36),  Hécaz’a  “Hicaz’a”(8/80),  éyi  “iyi”  (7/3),  héç  “hi甠 (8/7)

 

     -i->-e-  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  az  görülen  bir  değişmedir.

 

     neçe  “nice”  (3/95),  meresciler  “mirasçılar”  (11/26),   gene  “yine”  (3/15)

 

 

     -u->-a-  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  az  görülen  bir  değişmedir.

 

     Mahammed  “Muhammet”  (5/16)

 

 

     -u->-o-  Değişmesi

 

     Yöremiz ağzında  sıkça  görülen  bir  değişmedir.  Daha  çok  ilk  hecede  görülen  bir  değişmedir.

 

     şordan   “şu  aradan”  (1/18),  yokarı  “yukarı”  (1/106),  şo   “şu”  (3/35),  osandım  “usandım”  (7/104),  yaho  “yahu”  (6/34)

 

 

      -e->-ü-  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  az  rastladığımız  bir  değişmedir.

 

     dönücüm  “döneceğim”  (1/80)

 

     -ü->-o-  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  çok  az  görülen  bir  değişmedir.

 

     buon  “bu  gün”  (1/177)

 

     -ü->-ö-  Değişmesi

    

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  daha  çok  ilk  hecede  görülen  bir  değişmedir.

 

     yörü  “yürü”  (1/158),  möhim  “mühim”  (1/181),   böyüg  “büyük”  (3/6),  gözel  “güzel”  (3/12),  töremecieg  “türemeceyiz” (4/8),  Zöfre  “Zühre”  (4/77)

 

     1.2.1.7.    Ayınlı  Ünlülerin  Normalleşmesi

 

     Ali  “Ali”  (6/19),   Anteb  “Antep”  (5/2)

 

 

1.2.1.8.    Ünlü  Türemesi

 

 

     Dilimizde  kelime başında iki ünsüz  yan yana  bulunmaz. Yabancı dillerden dilimize giren ve kelime başında iki ünsüzün yan yana olduğu durumlarda, araya bir ünlü alınarak kelime Türkçenin yapısına uygun hâle getirilir. Bazı kelimelerde kelime ortasında bulunan iki ünsüz de aralarına ünlü almaktadır.  Bazen  de  “r”  ile  başlayan   yabancı  kelimelerin  başına  ünlü  getirilerek  kelime  Türkçeleştirilir.  

 

      Urusyanıñ  “Rusyanın”  (1/27),  varımış  “varmış”  (3/41),  İdiris  “İdris”  (4/5),  Fıransızlar  “Fransızlar”  (5/11), yalıñız  “yalnız”  (6/32),  metiro  “metre”  (6/54),  Irabbım  “Rabbim”  (7/77),  bıranşid  “bronşit”  (3/2)     

 

 

 

     1.2.2. ÜNSÜZ  DEĞİŞMELERİ

 

 

      1.2.1.  TONLULAŞMA

 

     Tonlulaşma,  tonsuz  ünsüzlerin  kendi  karşılıkları  olan  tonlu  ünsüzlere  dönüşmesi  hadisesidir.  Yöremiz  ağzında oldukça  yaygın  bir  değişmedir.

 

     -p->-b-  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde daha  çok  yabancı  kelimelerde aslını  koruduğu  görülmektedir.              

 

     ibdal  “iptal”  (1/54),  Kibrici  “Kirpici”  (5/22),  köbrü  “köprü”  (6/120),  bazar  “Pazar”  (7/16),  heb  “hep”  (8/11),  id  “it”  (8/148),  bişir  “pişir”  (3/51)

 

 

     -t- > -d-  Değişmesi

 

     E. T.’nin  son  zamanlarına  doğru  inkişaf  eden  t>d  değişikliği [8] yöremiz  ağzında umumiyetle  d  şeklindedir.  Kelime  başı,  ortası  ve  sonunda  rastlanır.

 

     hafda  “hafta”  (1/4),  daşnan  “taş  ile”  (5/22),  yadsın  “yatsı”  (6/84),  géd  “git”  (8/133),  dadlılıġ  “tatlılık” (7/107),  doġ  “tok”  (3/15),  tarafdan  “taraftan”  (3/35),  basdım  mı  “bastım  mı”  (3/88)

 

 

     -k- > -g-  Değişmesi

 

     E.T.  ile  Batı  Türkçesi  arasında  görülen  bir  değişikliktir.[9]  Yöremiz  ağzında  oldukça  yaygındır  ve g sesi  yönündedir.  Kelime  başı,  ortası  ve  sonunda  görülür.

 

     düggeden  “dükkândan”  (1/19),  Türg  “Türk”  (5/15),  segdelig  “sektelik”  (6/32),  begliodum  “bekliyordum”  (8/134),  fakirlig  “fakirlik”  (3/1),  kög  “kök”  (3/60),  yügseg  “yüksek”  (5/47)

 

 

     -k- > -ġ-  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  “”arka  damak  “k”sının   g’li  söylenişidir.”[10]  Hassa ağzında  oldukça  yaygın  olup    kelime  başı,   ortası  ve  sonunda  görülür.

 

     maġbuzu  “makbuzu”  (1/3),   ġaza  “kaza”  (2/3),  ġızġınnıġ   “kızkınlık”  (3/85),  ġabine  “kabine”  (4/12),  tobraġlarına  “topraklarına”  (5/15),  başġa  “başka”  (6/141),  Ġurannı  “Kur’anlı”  (6/4),  ġumandanı  “kumandanı”  (8/168),       ğoyun  “koyun”  (9/15),  aġlıñız  “aklınız”  (3/47),  hasdalıġ  “hastalık”  (3/1),  ġız  “kız”  (3/4)

 

 

     -ç- > -c-  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde    kelime  başı,  ortası  ve  sonunda  görülen  bir  değişmedir. 

 

     dilegce  “dilekçe”  (1/21),  vincinen  “vinçle”  (1/58),  cızdı  “çizdi”  (6/159),  bahcie  “bahçeye”  (3/79)

 

     v- > p-  Değişmesi

 

     papır   “vapur”  (bu  örnek  metin  dışından  alınmıştır.)

 

     1.2.2.   TONSUZLAŞMA

 

     Tonsuzlaşma,  tonlu  ünsüzlerin  kendi  karşılıkları  olan  tonsuz  ünsüzlere  dönüşmesi  hadisesidir.  Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  tonsuzlaşma  tonlulaşma  kadar  yaygın  değildir.

 

     b- >  p-  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  az  görülen  bir  tonsuzlaşma  olayıdır.  Daha  çok  kelime  başında  görülür.

 

     palta  “balta”  (4/38),  pölünióġ  “bölünüyoruz”  (4/25),  pölüşdüler  “bölüşdüler”  (11/26)

 

     d- > t-  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  sadece  bir  örnekte  rastlanmıştır.  Burada kelime eski Türkçedeki şeklini koruyor olmalı.

 

     tikeniñ  “dikenin”  (3/87)

 

     g- > k-  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  daha  ziyade  kelime  başında  görülür.  Az  sayıdadır. Kelimeler Oğuz Türkçesindeki gelişmenin (k->g-) dışında kalarak aslî şekillerini korumuştur.

 

     kimîg   “gibiyiz”  (1/118),  kömerken  “gömerken”(4/9),  künde  “günde”  (4/19)  

 

     -c-  > -ç-   Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  daha  çok  kelime  ortasında  görülen  bir  değişmedir.  Burada ‘ç’nin yanındaki sesler tonlu olmasına karşılık değişmenin olması bir aykırılaşmadır.

 

     dabança  “tabanca”  (1/64),  diénçi  “deyince”(1/133),  neçe  “nice”  (3/95),  meçbursa  “mecbursa”  (8/156)

 

     - v- > -f-  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  ender  görülen  bir  değişmedir.

 

     ġufadlîmiş  “kuvvetliymiş”  (3/76),  ġayfe  “kahve”  (6/26)

 

     -z- > -s-  Değişmesi

     

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  az  görülen  bir  tonsuzlaşma  olayıdır.

 

     satı  “zaten”  (6/82),  mesebince  “mezhebince”  (1/154),  Arsus  “Arsuz”  (4/32),  kökümüssüñ  “kökümüzsün”  (4/56) 

 

 

1.2.2.          SÜREKLİLEŞME

 

 

     Yöremiz  ağzında oldukça  sık  rastladığımız  bir  ses  olayı   olan  süreksizleşme  süreksiz  ünsüzlerin  (b,c,ç,d,g,ġ,k,p,t),  sürekli  ünsüz  (f,ğ,h,j,l,m,n,r,s,ş,v,y,z)  haline  gelmesidir.     

 

       -k- > -h-     Değişmesi

 

       Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  Arapça  asıllı  bir  kelimede  görülmektedir.

 

     vahtıñ  “vaktin”  (6/75)

 

     -b- > -m-   Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  bir  örnekte  karşılaşılan  bir  değişikliktir.

 

     gimi  “gibi”  (1/27)

 

 

     -ç- > -ş-  Değişmesi

 

 

     Yöremiz  ağzında  oldukça  sık  rastladığımız  bir  süreklileşme  hadisesidir.

 

 

     üş  “ü甠 (1/7),  işdima  “içtima”(1/79),  yamaş  “yama甠 (3/61),  seşdiler  “seçtiler”  (6/113),  genşler  “gençler”  (7/87),  ġaşdı  “kaçtı”  (8/130)

 

 

     1.2.4.  SÜREKSİZLEŞME  (SEDASIZLAŞMA)

 

     j- > c-  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  az  görülen  bir  değişikliktir. 

 

     cenderme    “jandarma”  (2/7)

    

     cant  “jant”,  cilet  “jilet”,  cet  “jet”  (Bu  örnekler  metin  dışından  derlenmiştir.) 

 

     -h- > -g-  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  az  görülen  bir  değişmedir.

 

     taġdadan  “tahtadan”  (1/149),  mıġdar  “muhtar”  (6/1)

 

     -f > -b  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  sadece  bir  örnekte  rastlanmıştır.

 

     Yusub  “Yusuf”  (4/3)

 

     -l- > -d-   Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  ender  görülen  bir   değişmedir.

 

     sesdenmedim  “seslenmedim”  (6/86)           

 

 

         

     1.2.5.  SÜREKLİ  ÜNSÜZLER  ARASINDAKİ  DEĞİŞMELER

 

 

 

     -g- > -y-  Değişmesi

 

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  az  görülen  bir  değişmedir.

 

     siyara  “sigara”  (1/201)

 

     f- > h-  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz metinlerde  az  rastlanılan  bir  değişmedir.

 

     huzulu  “fuzuli”  (1/16)

 

     -h- > -f-  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  yabancı  kelimelerde  sınırlı  sayıda  görülen  bir  değişmedir.

 

     Zöfre  “Zühre”  (4/77),  mekruf  “mekruh”  (6/40)

 

     -h->-y-  Değişmesi

 

      Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  az  görülen  bir  değişmedir.

 

     ġayfe  “kahve”  (6/26),

 

     -l->-n-  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzında  oldukça  sık  rastladığımız  bir  değişmedir.  Sebebi  ilerleyici  ünsüz   benzeşmesidir.

 

     dinnedîm  “dinlediğim”  (1/30),  ōredmennig  “öğretmenlik”  (3/11), bozġunnā  “bozġunluğa”  (5/53),  ġızġınnıġ  “kızkınlık”  (3/85),  zétinnig  “zeytinlik”  (5/11)

 

    -l->-r-  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  az  görülen bir  değişikliktir.

 

     zaralı  “zararı”  (4/40),  verasılı  “velhasılı”

 

 

     m>n  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  az  görülen  bir  değişikliktir.

 

     şindi  “şimdi”  (1/7),  barnaġ  “parmak”  (1/264)                                  

 

 

     m>ñ  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından derlediğimiz metinlerde  sadece  bir  kelimede karşılaşılmıştır.

 

     müñkünüñüz  “mümkününüz”  (8/52)    

 

     n>l  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzından derlediğimiz  metinlerde  ender  karşılaşılan bir  durumdur.

 

     löbediñ  “nöbetin”  (1/64),  miltan  “mintan”  (6/44)

    

     lemermek  “nemlenmek”  (bu  örnek  metin  dışından  alınmıştır.)

 

     n>m  Değişmesi

 

     Yöremiz  ağzında  derlediğimiz  metinlerde  az  görülen  bir  değişikliktir.  Gerileyici  ünsüz  benzeşmesi  sonucu  ortaya  çıkar.

 

     ombaşı  “onbaşı”  (1/161),   ġayımbabası  “kayınbabası”  (6/89)

 

     n>ñ  Değişmesi

 

     Genzel bir  ünsüz  olan nazal  “n”  ünsüzü yöre  ağzında  eski  biçimiyle yaşamakta  olup  yazı  dilindeki  bütün  biçimler  normal “n”  biçimindedir.  “Akıcı,  damak  ve  burun  ünsüzü  olan  ñ  sesi  kelime  köklerinde,  ilgi  halinde,  iyelik  ikinci  şahısta ve  fiil  çekiminde  ikinci  tekil  ve   çoğul  şahısta  bu  ek  E.T.’deki  gibi  devam  etmektedir.”[11] Yöremiz  ağzında  oldukça  sık  karşılaşılan  bir  ses  hadisesidir. 

 

      aylīñ  “aylığın”  (1/8),  yeñi  “yeni”  (1/18),  bañġanıñ  “bankanın”  (1/19),  yañlış  “yanlış”  (6/106),  ineñ  “inan”  (9/4)

 

      -ş- > -s-  Değişmesi

     

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde az rastladığımız  bir  ses  değişimidir.

           

     yatırmamıssıġ  “yatırmamışız”  (1/2),  vérmissiñ(6/31)

 

 

     -r- > -l-  Değişmesi

 

 

     Yöremiz  ağzında  oldukça  sık  rastladığımız  bir  değişme  olup  gerileyici  ünsüz  benzeşmesi  sebebiyle  ortaya  çıkar.

 

     zamlalıllar  “zamlı  alırlar”  (1/9),  ġollarsa  “koyarlarsa”  (3/15),  yapallarmış  “yaparlarmış”  (4/39),  énellermiş  “inerlermiş”  (3/36),  gédellermiş  “giderlermiş”  (3/36),  déllerkine  “derler  ki “  (3/47),  satallarmış  “satarlarmış”  (4/39),  bullum  “bulurum”  (4/55),  geçinillermiş  “geçinirlermiş”  (5/26)

 

 

     -y- > -z-  Değişmesi

     

     Yöremiz  ağzında  derlediğimiz  metinlerde  ender  görülen  bir  değişme  olup  gerileyici  ünsüz  benzeşmesi  sonucu  ortaya  çıkar.

 

       dezze  “teyze”  (3/65)

        

     

       -y- > -l-  Değişmesi

 

       Yöremiz  ağzında  derlediğimiz  metinlerde  az  sayıda  görülen  bir  değişme  olup  gerileyici  ünsüz  benzeşmesi   sonucu  ortaya  çıkar.

 

       millon  “milyon”  (1/6)

 

 

       y- > n-  Değişmesi

 

       Yöremiz  ağzında  derlediğimiz  metinlerde  ender  görülen  bir  değişikliktir.

 

       nūsüg  “yüzük”   (bu  kelime  metin  dışından  alınmıştır.)