İNCELEME

                

     I.  SES  BİLGİSİ

 

     1.1.1.   ÜNLÜLER

 

     Hassa  Ağzında,  yazı  dilimizde  bulunan  a, ı, o, u, e, i, ö, ü,  temel  ünlülerinin   yanında,    ā, â, ē, ê, é, ī, î, ō, ó, ŏ, ū, ǖ, ünlüleri  de vardır.

 

     Temel  ünlülerden  farklı  olan  bu   ünlüler   yabancı  kelimelerde,  ağız  etkisiyle    veya  konuşan  kişilerin  özel  durumlarına  bağlı  etkiler  altında  oluşmuş  ve  boğumlanma  nitelikleri  değişmiş  ünlülerdir.

 

     ā  Ünlüsü

 

     ā  ünlüsü  normal  a   ünlüsünden  daha  uzun  olan  bir  ünlüdür.  Hece  kaynaşması,  ses  düşmesi  sonucu  ortaya  çıkar.  Ayrıca  bazı  Arapça  asıllı  kelimelerin  de  kullanılışında  görülür.  Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde oldukça  sık  rastlanmaktadır.

 

     dāñ  “dağın”  (11-87),  helās  “halas”  (3-21),  ācı  “ağacı”  (11-95),  çālarıñdan  “çağlarından”  (8-1),  şikād  “şikâyet”  (9-20),  yān  “yeğen”  (10-9),  vallā  “vallahi”  (1/16),  gerā  “gereği”  (3/46),  sā  “sana”  (3/8),  sālammış  “sağlammış”  (4/10),  āzından  “ağzından”  (8/166),  bāler  “beyler”  (8/166),  toblasāz  “toplasanız”  (8/160)

 

     â    Ünlüsü

 

     Normal  a  ünlüsünden  daha  ince  bir  ünlüdür.  Ses  düşmesi  ve  bazı  ünsüzlerin  yanındaki   ünlüleri  inceltme  özelliğine  sahip  olmalarından  ortaya  çıkan  bir durumdur.

 

     kâda  “kâğıda”  (1-22),  niâbsalar  “ne  yapsalar”  (8-198),    biâñ  “beyin”  (8-197),   diâlig  “değiliz”  (9-23),  tiâbi  “tabii”  (10-27),  ahlân  “ahlâkın”  (3/12),  dâb  “değip”  (8/180),  kâfirler  “kâfirler”  (9/7),  diyâl  “değil”  (9/12),  siâbi  “sahibi”  (4/17)

 

  

     é  Ünlüsü

 

     Kapalı  e’dir.     Bu  sese  derlediğimiz  metinlerde,  bilhassa  ilk    hecede,  sık   rastlanmaktadır.

 

     béş “beş”  (1-6),  géder  “gider”  (1-24),  şié  “şeyi”  (8-84),  é  “eh”  (9-3),  yérdig  “yerdik”  (11-31),  éyîdim  “iyiydim”  (3/79),  héç  “hi甠 (8/169),  bél  “bel”  (11/61),  téz  “tez”  (7/74), yéter  “yeter”  (3/43)

  

     ê  ünlüsü

 

     Kapalı  ve  uzun  e’dir.   Eski  ve  Orta  Türkçede  rastladığımız  kapalı  e  y’nin  düşmesiyle  ortaya  çıkan  ikame  uzunluğu  da  üzerine  almıştır.

 

     zêtin  “zeytin”  (5/12)

 

     ē  Ünlüsü

 

     Normal  e  ünlüsünden  daha  uzun  olan  bir  ünlüdür.   Derlediğimiz  metinlerde  bazı  seslenme  edatlarında  ve  ses  düşmesi  sonucu    ortaya   çıkar.

 

     hēle  “nasıl”  (1-54),  hē  “evet”  (1-37),  ötiē  “öteye”  (3-85),  mēlud  “mevlid”  (7-14),  hēliemiş  “nasılmış”  (7/105)

 

     ī  Ünlüsü

 

     Normal  ı  ünlüsünden  daha  uzun  bir  ünlüdür.  Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  genellikle  hece  düşmesi  sonucu  ortaya  çıktığı  görülmektedir.

 

     géddīmızınan  “gitmemizle”  (9-22),  bizīn  “bizimkini”  (1-2),  balī  “balığı”  (1-46),  şindīmı  “şimdiki  gibi”  (3-22),  çīrmış  “çağırmış”  (3-41),  gédīm  “gitmişim”  (7-95),  ırahmadlī  “rahmetliği”  (4/9),  gelīdı  “gelmişti”  (4/42),  bizīler  “bizimkiler”  (11/67),  ulaşamadī  “ulaşamadığı”  (11/71)

 

     î  Ünlüsü

 

     Normal  i  ünlüsünden  daha   uzun  bir  ünlüdür.  Yani  boğumlanma  süresi  daha  uzundur. Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  oldukça  sık  rastladığımız  bir  ünlü  çeşididir.  Daha   çok  hece  kaynaşması,  ses  düşmesi  sebebiyle  ortaya  çıkar.  Bir  de  konuşanın  özelliğine  göre  değişir.

 

     bakîm  “bakayım”  (1-19),  yālî  “yağlıyı”  (3-90),  mekinîe  “makineye”  (4-54),  érmenîdi  “Ermeni  idi”  (5-21),  tanîciñ  “tanıyacaksın”  (6-167),  everdîm  “everdim,  evlendirdim”  (11-38),  gimîg  “gibiyiz”  (4/26)

      ō  Ünlüsü

       Normal  boğumlanma  süresinden  daha  uzun  olan  bu  ses,  yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  ses  düşmesi,  hece  kaynaşması  ve  konuşan  kişinin  özelliği  etkisiyle    ortaya  çıkar.

       dōlu  “dolu,  çok”  (7-95),  çōdu   “çoktu”  (11-88),  sōra  “sonra”  (10-12),  Dōbayazıd’da  “Doğubayezıt’ta”  (1-49),  dōr  “diyor”  (2-3),  ōlan  “oğlan”  (3/4),  ōsürüg  “öksürük”  (3/80),  çō  “çoğu”  (4/31),  bōn  “bugün” (8/160),  sōna  “sonra”  (8/179),  gōmug  “kavimiz”  (11/62),  yōsullanırmış  “beslenirmiş”  (11/69)

 

     ó  Ünlüsü

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde,  bu  sesi,  o-ö   arası  bir  ses  olarak  görmekteyiz.  Pek  sık  rastlanılan  bir  sestir.

       dió  “diyor”  (1-95),  pölünióġ  “bölünüyoruz”  (4-25),   ölió  “ölüyor”  (5-58),  gédióġ  “gidiyoruz”  (6-25),  göriódum  “görüyordum”  (8-29), 

    

     ŏ  Ünlüsü

 

     ö  sesinin  normal  boğumlanma  süresinden  daha  uzundur.  Yöremiz  ağzından derlediğimiz  metinlerde  fazla  olmamakla beraber  kullanılır.  Ses  düşmesi  ve  hece  kaynaşması  sonucu  ortaya  çıkar.

 

     tŏbe  “tövbe”  (1-19),  ŏle  “öyle”  (3-21),  şŏle  “şöyle”  (3-86),  bŏg  “büyük”  (3-53),    kŏ  “köy”  (6-120)

 

     ū  Ünlüsü

       u  sesinin  normal  boğumlanma  süresinden  daha  uzun   bir  sestir. Ses düşmesi  ve  hece  kaynaşması  sonucu  ortaya  çıkar.  Yöremiz  ağzında derlediğimiz  metinlerde  oldukça  sık  geçmektedir.

 

     çocūmuñ  “çocuğumun”  (4-57),  Türglū  “Türklüğü”  (5-25),  gördūñ  -“gördüğün”(7-16),  oldūm  “olduğum”  (7-73),  ūrun  “uğrun,  gizli”  (8-65),  Ġurtolū’na  “Kurtoluğu’na”  (11-92),  dūn  “düğün”  (4/15),  murdlūñ  “murtluğun,  mersinliğin”  (4/14) 

 

      ǖ  Ünlüsü

 

     Normal  boğumlanma  süresinden  daha  uzun   olan  bu  ünlü,  ses  düşmesi  ve  hece  yutumu  ve  “y”nin  etkisi  sonucu  ortaya  çıkar.

       oldǖse  “olduysa”  (5-50),  sǖe  “suya”  (6-23),  ikǖz  “iki  yüz”  (6-160),  dǖne  de  “dünya da”  (7-107),  tümücǖ  “hepsi”  (8-55),  dǖne  “dünya”  (3/32),  ötǖzüne  “öte  yüzüne”  (4/16)

 

 

   1.1.2.  ÜNSÜZLER

 

     Derleme  yaptığımız  yöre  ağzında  yazı  dilinde  bulunmayan  şu  ünsüzler  vardır:  ġ, ñ

 

     ġ  Ünsüzü

 

     Bir   yumuşak  arka  damak  ünsüzü  olup  sanki  g  ile  söylenen  bir  غ sesidir.  Umumiyetle  “k”  sesinin  tonlulaşması  sonucu  ortaya  çıkar.  Yöremiz  ağzından derlediğimiz  metinlerde  oldukça  sık  rastlanır.

 

     ġadından  “kadından”  (1-20),  ġaraġola  “karakola”  (2-4),  yoġ  “yok”  (3-21),  Danaboruġ  “Danaboruk”  (5-58),  ġaçmış  “kaçmış”  (4-33),  ıradsızlıġ  “rahatsızlık”  (3/78),  vuruġ  “vurmuşlar”  (8/165),  gazanordu  “kazanıyordu”  (7/72),  olaraġ  “olarak”  (5/22),  ġabil  “kabul”  (5/25)

 

     ñ  Ünsüzü

 

     Yumuşak  damak  genzel  tonlu  ünsüzü  olan  ñ’ye,  Hassa  ağzında  oldukça  sık  rastlanmaktadır.

 

     gédiciñ  “gideceksin”  (1-26),  alçınıñ  “alçının”  (1-54),  baña  “bana”  (6-42),  eñ  “en”  (8-10),  yalıñız  “yalnız”  (8-38),  ġocaña  “kocana”  (9-29),  ġızañobası  “Kızan  Obası”  (11/65),  buranıñ  “buranın”  (5/18),  çeñesinden  “çenesinden”  (7/104),  bañġa  “banka”  (1/199,  yeñi  “yeni”  (1/18),  müfdünüñ  “müftünün”  (6/60),  yabdıñız  “yaptınız”  (10/21)