II. BÖLÜM  ŞEKİL  BİLGİSİ  (MORFOLOJİ)

       2.I.  İSİMLER

       2.1.1.YAPIM  EKLERİ

       Yapım  ekleri  kök  veya  gövde  halindeki  kelimelere  getirilerek  başka  anlamda  yeni  kelimeler  türetir.

      Türkçede  yapım  ekleri  genelde  aynıdır.  Ancak  bazı  eklerin  bazı  yerlerde  daha  sık,  bazı  yerlerde  daha  seyrek  kullanıldığı  bu  eklerin  ağızların  etkisiyle  ufak  tefek  değişikliğe   uğradığı  da  görülür.  Bu  değişiklikler,  son  seste  ünsüz değişmesi,  hece  kaynaşması,  benzeşme  nedeniyle  değişme,  son  seste  ünsüz  düşmesiyle  değişikliklere   uğrar.[14] 

 

     Hassa  Ağzında  da  yazı  dilimizde  olduğu  gibi  birçok  yapım   eklerini  görmek  mümkündür.  Bazı  ekler,  yazı  dilindeki  şekilleriyle  kullanıldıkları  halde,  bazıları  ses   değişimine  uğrayarak  yörenin  ağız  özelliğini  gösterir.

 

     Yöremiz  ağzında  tespit  edebildiğimiz  yapım  ekleri  şunlardır:

   

      2.1.1.1.  İSİMDEN  İSİM  TÜRETEN  EKLER              

     -ca,  -ce 

  

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  az  görülen  bir  ektir.

 

     dilegce  “dilekçe”  (1/21),  görümcesiniñ  “görümcesinin” (7/94)

 

      -calıġ

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  sadece  bir  örneği  vardır.-ca isimden isim yapım ekiyle, -lık isimden isim yapım ekinin kaynaşmasıyla ortaya çıktığı anlaşılıyor.

 

     Allahcalıġ  “sadaka”  (8/120)

 

     -cıġ,  -cig,  -cüg

       İsimlerden  sevgi  ve  küçültme  ifade  eden  isimler  türeten  bir  ektir.

          

  güccüg  “küçük”  (8/3),  incecig  “incecik”  (8/83)

 

 

  -cı,  -ci       

      

  Umumiyetle  meslek  ve  uğraşmayla  ilgili  isimler  türeten  bu  ek  yöremiz  ağzında  yaygın  olarak  kullanılmaktadır.

           

   posdacı  “postacı”  (1/18),  löbedcisi  “nöbetçisi”  (1/269),  malcılıġ  “malcılık”  (3/40),  duşmancılanmış  “düşman  sahibi  olmuş” (4/16),    ġaçaġcı  “kaçakçı”  (5/23)

       -daġ

    

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  az  rastlanılan   yansıma  anlamlı  kelimelerden  isim  türeten bir  ektir.   

 

     şañġırdaġ  “şangırdayan”  (6/165)

       -gil

 

     İşlek  olmayan  bir  ektir,  ilgi  ifade  eder.  Bu  ekin  -gil  biçimi  ağızlarda  oldukça  yaygındır.  Her  türlü  şahıs,  akrabalık,  unvan  isminden  aile  ve  ev  ismi  yapar.[15]   

 

     Ekin  kullanımı  Hassa  Ağzında  da  aynıdır

 

     dedemgil   “dedemgil”  (3/38),   edemgil   “kardeşimgil’’ (7/82),  Niġargil’e   (8/9),  babasīl  “babasıgil”  (8/13),  Fakı  Musdafâl’de  “Fakı  Mustafagil’de”  (9/1)

 

 

     -ın,  -ün

 

     Eski  Türkçede  vasıta  hali  eki  olan  bu  yapı  mevsim  bildiren  kelimelerde  kalıplaşmıştır.

 

     yazın  “yazın”  (8/92),  ġışın  “kışın”  (3/35),  güzün  “güzün”  (8/92)          

 

     -icig

 

 

     biricig  “biricik”  (7/55)

 

          

      -lı,  -li,  -lu,  -lü  -nı,  -ni  

 

     Bu  ek,  cümle  içinde   sıfat,  zarf  ve  isim  olarak  kullanılan  kelimeler  türetir.  Eklendiği  kelime  kök  veya  gövdesinden,  kök  ve  gövde  ile  ilgili  sahip  olma, bir  yere  bağlı  bulunma  kavramlarını  veren  kelimeler  türetir.[16] 

 

     Hassa  Ağzında  ünsüz  benzeşmesiyle  -nı,  -ni  şekilleri  de  bulunmaktadır.

 

     zamlalıllar  “zamlı  alırlar”  (1/9),  yaylımlı  “yaylımlı”  (3/35),  Arsuslular  “Arsuzlular”  (4/40),  sakallı  “sakallı”  (6/4),  sabırlısıñ  “sabırlısın”  (6/149),  ġapalı  “kapalı”  (7/11),  izinni  “izinli”  (1/74),  buralı  “buralı”  (3/27),  yaylımlī  “yaylımlı”  (3/35)

 

 

     -lig,  -lıġ,  -lüg, -nıġ ,  -nig,  -nuġ

 

     Yöremiz  ağzında  bu  ekin  hem  kalın  hem  de  ince  şekli  olmakla  beraber  tamamen  k>g,  k>ġ  değişmesi  yönündedir.

 

 

     Hassa  Ağzında   ünsüz  benzeşmesi  etkisiyle  -nıg,  -nig,  nug  şekilleri  de  vardır.

 

 

     deriñligde  “derinlikte”  (1/34),  hasdalıġ  “hastalık  “  (3/1),  düneglig  “tüneklik”  (4/61),  Türglū  “Türklüğü”  (5/25),  segdelig  “sektelik”  (6/32), ġızġınnıġ  “kızkınlık”  (3/85),  zétinnig  “zeytinlik”  (5/12),  bozġunnuġ  “bozgunluk”  (5/28),  kepazelig  “kepazelik”  (1/90),  ırahmadlıġ  “rahmetlik”  (3/32)

 

 

     -nan

 

     “sabah”  kelimesine  “ile”  edatı  ve  “-n”  eki  ile  genişletilmiş,  daha  sonra  l>n  değişmesine  uğrayarak  zaman  zarfı  olmuştur.  h  düşmesiyle  de  ünlü  uzunluğu   meydana  gelmiştir.

  

     sabānan  “sabahleyin”  (6/87)           

 

     -raġ

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerin dışında  birkaç örnekte  rastladığımız  bir  ektir.  Bu  ek  daha  çok  benzerlik ifadesini  taşır.

 

     Ufāraġ  “biraz  ufak”,  güccǖreg  “biraz  küçük”

 

     -sız,  -siz

 

     -lı  ekinin  olumsuzu  olan  bu  ek,  yöremiz  ağzında  da  yazı  dilinde  olduğu  gibi  olmakla  beraber,   daha  çok küçük  ünlü  uyumuna  uyma  eğilimi  göstermektedir.

 

     namıssız  “namussuz”  (1/7),  îmansız  “imansız”  (3/10),  inegsiz  “ineksiz”  (7/33),  ġayġısız  “kaygısız”  (1/244),  ırādsız  “rahatsız”  (3/78)

 

 

 

 

 

     2.1.1.2. İSİMDEN  FİİL  TÜRETEN  EKLER

 

     -a-,  -e- 

 

     Fazla  işlek  olmayan  bir ektir.

         

     zenginedi   “zenginleşti”  (4/50),  düneglig  “tüneklik”  (4/61),  zayıfadmam  “zayıflatmam”  (8/63),  yaşadıġ  “yaşadık”  (1/116),  oynarkan  “oynarken”  (1/108)

 

     -ar,  -er, -r

               

     Fazla  işlek  olmayan  bir ektir.

     lemermek  “nemlenmek”, morar-,    sarar-,   ġarar-  “kararmak”  ġızar-  “kızarmak”  (örnekler  metin  dışıdır)

 

     -aş- 

 

     Fazla  işlek  olmayan  bir ektir.

 

     yanaşdım  “yanaştım”  (6/21)

 

            

     -ı-

 

     Fazla  işlek  olmayan  bir ektir.

           

     ārı- “ağrımak”,   daşı-  “taşımak”  (örnekler  metin  dışıdır)

       

 

      -ig-

 

     Fazla  işlek  olmayan  bir ektir

     birigdi  “birikti”  (7/88)

 

           

     -l-, -el-,

 

     ġısaldı  “kısaldı”  (10/13),   köreldi  “körleşti”  (bu  örnek  metin  dışıdır)

 

 

     -lan-,  -len-,  -den-

           

     Bu  ek  “-la”  isimden     fiil  yapım  eki  ile  “-n”  faktitif  ekinin  birleşmesi  sonucu  ortaya  çıkmıştır.

 

     evlenmiş  “evlenmiş”  (4/27),  hoşlanırım  “hoşlanırım”  (4/58),  huylanmasıñlar  “huylanmasınlar”  (6/10),   sesdenmedi  “seslenmedi”  (4/28)

 

 

      -la-,  -le-

 

      Bu  ek  isimden  fiil  yapan eklerin en  işlek  olanıdır.  Yöremiz  ağzında    sık kullanılır.

 

     bāladılar  “bağladılar”  (1/3),  aralallar  “aralarlar”  (3/92),  hafifledici  “hafifletici”  (6/64),  başladı  “başladı”  (6/69),  süsleme  “süsleme”  (7/91),  gözlemelîg  “gözlemeliyiz”  (8/37),  tobladıñ  “topladın”  (1/97),  ġavladı  “kavladı”  (1/267),  sızılar   “sızlar”  (1/268)

 

 

     -laş-,  -leş-

           

     Bu  ek  “-la”  isimden  fiil  yapım  eki  ile  “-ş”  faktitif  ekinin  birleşmesiyle  ortaya  çıkmıştır. Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  az  görülen  bir  ektir.

      

     yélleşmişler  “yerleşmişler”  (3/76),  zıdlaşıncı  “zıtlaşınca”  (4/16),  yaġlaşıncıġ  “yakınlaşınca”  (1/3)

 

 

 

 

 

 

2.1.1.3.    FİİLDEN  İSİM  TÜRETEN  EKLER

 

 

 

     Fiil  kök  ve  gövdelerinden   isim  yapmak  için  kullanılan  eklerdir.  Bu  ekler  fiil  köklerine,  isimden  yapılmış  fiil  gövdelerine  ve  fiilden  yapılmış  fiil  gövdelerine  eklenir 

 

 

      -aġ-

           

     Bu  ek   eskiden  beri  işlek  olarak  kullanılan  bir  ektir.

 

     ġaçā  “kaçağı”  (8/74), Duraġlar “Duraklar” (11/64),  ġonaġda  “konakta”  (8/154)

   

     süreg  “sürek”,  ġorkaġ  “korkak”,  yataġ  “yatak”  (örnekler  metin  dışıdır)  

 

 

     -an-,  -en-   -ġan-

 

      Bu ek de eskiden beri işlek  olarak  kullanılan bir  ektir. Batı Türkçesinde  “-g”ler düşmüştür.[17] Yöremiz ağzından derlediğimiz metinlerde karşılaştığımız bir  ektir.

 

      düzenniecegler  “düzenleyecekler”  (1/30),  ġıran  “kıran,   veba”  (3/57), 

ġarışġannıġ  “karışıklık”  (8/94),  ġarışan    “karışan”  (1/251)

                  

      -de-

 

      Pek  işlek  olmayan  bir  ektir.

 

      segdelig  “sektelik”  (6/32)

 

     -g-

 

     Pek  işlek  olmayan  bir  ektir.

 

     dilegce  “dilekçe”  (1/21),  yémeg  “yemek”  (3/89)

 

     -geç

          

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  örneğine  az  rastladığımız  eklerden  birisidir.

 

     Süzgeç,  elleñgeç  “yengeç”,  belleñgeç  “öğrenmek   için  yapılan  şey”  (örnekler  metin  dışıdır)

     -ġıc

 

     Pek  işlek  olmayan  bir  ektir.    

      

     dalġıclar  “dalgıçlar”  (1/32)

 

     -ġı,

 

 

     Fiilden  isim  yapan  işlek  eklerden  biridir.

 

     vérgi  “vergi”  (1/17),  yazġısı  “yazgısı”  (7/94),  sayġı  “saygı”,    çalġı  “çalgı”,  sevgi,  örgü,  sürgü,  sarġı  “sargı”  (bu  örnekler  metin  dışıdır)

 

     -ġın,  ,  -gin, -ġun,  -gün

 

 

     Fiilden  isim  yapan  işlek  eklerden  biridir.

 

     ġızġınnıġ  “kızgınlık”  (3/84),  düşgün  “düşkün”  (5/18),  bozġunnuġ  “bozgunluk”  (5/28), sürgün  “sürgün”  (5/28), kesgin  “keskin”   (bu  örnek  metin  dışıdır)

           

     -ı,  -i,  -u,  -ü

 

 

     Fiilden  isim  yapan  işlek  eklerden  biridir.

       

     ölü  “ölü”  (1/30),  soru  “soru”  (3/66),  korkusundan  “korkusundan”  (4/37),  dolusu  “dolusu”  (6/165),  ayrı  “ayrı”  (8/90)

 

     -ıcı,  -ici,   -ucu,  -ücü                 

 

     Bu  ek  de  fiilden  isim  yapan  işlek  eklerden  biridir.  Fonksiyon olarak  genellikle  sıfat  isimleri  yapar.

 

     yītıcı  “yırtıcı”  (1/38),  yazıçie  “yazıcıya”  (1/227),  hafifledici  “hafifletici  (6/64),  dōrucu  “doğurucu” (7/32)

 

     -ıġ-,   -ig-

    

     Bu  ek  de  fiilden  isim  yapan  işlek  sayılabilecek  eklerden  birisidir.

 

     açıġ  “açık”   (3/63),  delig  “delik”  (1/151),  çevrig  “çevrik,  çevrilmiş  yer”  (3/62),   bölüg  “bölük”  (1/88),

 

     -ım

 

     Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  sadece  bir  örneğine  rastladığımız  bir  ektir.

     

     yaylımlı  (3/35)  <  yay-ıl-ım

      

 

     -ş,  -üş,  -iş

      

     Bu  ek  de  fiilden  isim  yapan  işlek  sayılabilecek  eklerden  birisidir.

   

     dōş  “dövüş”,  ūraş  “uğraş”  gédiş  “gidiş”,  görüş  (örnekler  metin  dışıdır)

    

 

     -ma,  -me

 

     Bu  ek  de  fiilden  isim  yapan en işlek  eklerden  birisidir.  Bu  ekin fonksiyonu  iş  isimleri  yapmaktır.

 

     süsleme  “süsleme”  (7/91),  vérme  “verme”  (3/49),  gelme  “gelme”  (4/12),  yoġlama  “yoklama”  (1/143),  okuması  “okuması”  (3/76)

          

 

     -maca,  -mece 

 

     İşlek  olmayan  eklerden  birisidir.  –ma,  me  isimden  fiil  yapma  eki  ile -ca,  -ce  eklerinden yapılmıştır.        

 

     töremecîeg  “türemeceyiz”  (4/8)   bilmece,  admaca  ”atmaca”

 

 

     -mak,  -mek

 

     İstisnasız  bütün  fiil  kök  ve  gövdelerine  getirilen   bu  ek fiilden  isim  yapma  ekidir  ve  işlevi  hareket  isimleri  yapmaktır.

 

     içmeg  “içmek”  (1/59),  çadmaġ  “çatmak”  (6/146),  ġalmaġ  “kalmak”  (6/11),  depelememeg  “tepelememek”  (6/66)

 

 

     -men

 

     Pek  işlek   olmayan  bir  ektir.

 

     ōredmen,  “öğretmen”  (3/11),  göçmen  “göçmen”  (3/35)

          

     -tı,  -ti,  -tu,  -tü 

 

     İşlek  sayabileceğimiz  eklerden  birisidir. Ek -ıntı şeklinde de düşünülebilir.

 

     sıkıntı,   okuntu  “davetiye”,  silinti,  çalıntı,  pölüntü   “bölünmüş  olan”  (Örnekler  metin  dışından  alınmıştır.)

 

           

 

     2.1.1.4.  FİİLDEN  FİİL  TÜRETEN  EKLER

          

           

     -ele,  -ala

         

     Yöremiz  ağzında  derlediğimiz  metinlerde  az  rastladığımız  bir  ektir

           

     depelememeg  “tepelememek”  (6/66),  ġōlamışlar  “kovalamışlar”  (4/37)

 

     -d-

 

     Faktitif    olan  “t”  yanına  ünlü  geldiğinde  tonlulaşmıştır.  Yöremiz  ağzında    oldukça  sık  karşılaştığımız  bir  ektir.

 

     düzennedmeg  “düzenletmeyiz”  (1/30),  annadannar  “anlatanlar”  (6/28),  hafifledici  “hafifletici”  (6/64),  yaşadsıñ  “yaşatsın”  (7/108),  okudamadıñ  “okutamadın”  (9/6)

 

     -dır-

 

     Faktitif  ekidir. Yöremiz  ağzında  oldukça  sık  kullanılmıştır.

 

     yabdırió  “yaptırıyor”  (1/18),  ġıvrışdırır  “kıvrıştırır”  (3/90),  çegdirdig  “çektirdik”  (3/87),  ulandırdıġ  “bitiştirdik”  (8/90)

    

     -ıl,  -il,  -ul,  -ül, 

    

     Edilgenlik  ve  dönüşlülük  bildiren  çatı  eklerinden  birisidir.

 

     yıkılmieg  “yıkılmamış”  (1/56),  yamılmam  “bükülmem”  (2/23),  yayılır  “yayılır”  (3/48),  bozulió  “bozuluyor”  (5/11),   ġırılıġ  “kırılmış”  (7/44),     yaylımlı  (3/35)  <  yay-ıl-ım

    

     -ın,  -in,  -un,  -ün,  üg

 

     Dönüşlülük  bildiren  çatı  eklerinden  birisidir.

 

     göründü  “göründü”  (9/19),  pölünüg  “bölünmüş”  (4/6) 

 

     -üg

 

     görügmie  “görünmeye”  (8/163)

 

       -ş,  -ış

 

     İşlek  bir  fiilden  fiil  yapım  ekidir.  Ortaklaşma  veya   bir  oluş  ifade  eder.   Yöremiz  ağzında  sık  karşılaşılır.

 

     ulaşdıġ  “yetiştik”  (3/54),  ġıvrışdırır  “kıvrıştırır”  (3/90),  tanışmışlar  “tanışmışlar”  (4/48),  savışan  “geçen”  (4/68),  ġatışıġ  “katışık”  (8/40)

 

     -ır-,  -ir-,  -ur-,  -ür-

 

     Faktitif  eklerindendir.  Yöremiz  ağzından  derlediğimiz  metinlerde  karşılaştığımız  bir  ektir.

 

     yatırmamıssıġ  “yatırmamışız”  (1/2),  bitirdim  (7/8),  dōrucu  “doğurucu”  (7/32)