2.1.2. İSİM  İŞLETME  EKLERİ

 

 

 

2.1.2.1.    ÇOKLUK  EKLERİ: 

 

 

 

     Çokluk eki,  isimlerin  çokluk  şekillerini   yapan işletme  ekidir.[18]   Bu  ek  topluluk  ve  grup  isimleri  yapar.  Ekin  yöremiz  ağzında  kullanılışı  yazı  dilinde  olduğu  gibidir.  Ancak  bazen  ilerleyici  benzeşme  ile  -nar,  -ner  şeklinde  kullanıldığı  görülür.

      

     adamlar  “adamlar”  (1/57),  Müslümannar  “Müslümanlar”  (5/10),  dāları  “dağları”  (7/35),  ġalannar  “kalanlar”  (8/2),  ġılmienner  “kılmayanlar”  (8/60),  çocuġları “çocukları”  (9/6),  bunnar  “bunlar”  (3/29),  yollar  “yollar”  (3/63),  zamannar  “zamanlar”  (6/79)

 

2.1.2.2.  İYELİK  EKLERİ

 

     “İyelik   ekleri   ismin   karşıladığı  nesnenin  bir  şahsa  veya  bir  nesneye  ait  olduğunu  ifade  eden  işletme  ekidir.”[19] 

 

     İyelik  ekleri  bağlandıkları  nesnenin  aidiyetini  şahıs  olarak  belirtirler.  Bu  şahıslar:  konuşan( ben,  biz  ),  dinleyen  (sen,siz)  ve  adı  geçen  (o,onlar)  olarak  altı  tanedir.”[20]

 

 

     Yöremiz  ağzında  kullanılan  iyelik  ekleri  şunlardır: 

 

     1. Teklik  Şahıs:  -m, -ım, -im, -um, -üm        

 

     dedem  “dedem”  (5/4),  elimde  “elimde”  (3/84),  çentem  “çantam   “  (1/233),  yānim  “yeğenim”  (6/26),  müfdüm  “müftüm”  (6/62),  ġayınım  “kayınım”  (6/91),  hemşerim  (1/228),  anamıñ  “anamın”  (4/58),  benim  gelinim  (7/2),  tarafımı  “tarafımı”  (3/84)

 

2.       Teklik  Şahıs:   -ñ

 

     Yöremiz  ağzında   tamamen   nazal  n  iledir.    

 

     babañ  “baban”   (2/13),   içiñden  “içinden”  (6/10),  işiñ  “işin”  (6/27),   geliniñden  “gelininden”  (7/1),  saçıñı  “saçını”  (1/225),  bıyīñı  “bıyığını”  (1/225),  dedeñ   “deden”  (4/24),  günüñ  “günün”  (1/221), 

 

3.      Teklik  Şahıs:  -ı,  -i,  -u,  -ü,   -sı, -si

 

     yanına  “yanına”  (6/10),  ġardaşın  “kardeşini”  (7/7),  emmitesi  “amcasının  oğlu”  (8/14),  kökü  “kökü”  (4/5),   parasın  “parasını”  (7/84),  hocasına  (1/253),  siâbi  “sahibi”  (4/50), 

     

     I.  Çokluk  Şahıs:  -mız,  -miz,  -muz,  -müz

          

     sırtımız  “sırtımız”  (1/112),  dedemiz  “dedemiz”  (4/12),  aġlımıza  “aklımıza”  (7/21),  babamız  “babamız”  (8/28),     minaremizde  “minaremizde”  (5/30),  kökümüz  “kökümüz”  (4/7),  bir  ucumuz  (4/32),  tümümüz  “tümümüz”  (4/26)

 

 

2.      Çokluk  Şahıs:  -ñız,  -ñiz,  -ñuz,  -ñüz,  -ıñız,  -iñiz,  -üñüz,

 

     Hassa  ağzında   tamamen  ñ  iledir.

 

 

     babañız  “babanız”  (3/12),  köküñüz  “kökünüz”  (4/6),  diniñiz  “dininiz”  (6//159),  halıñız  “haliniz”  (7/9),  müñkünüñüz  “mümkününüz”  (8/177),  ıhdieriñiz  “ihtiyarınız”  (9/21),  ōluñuz  “oğlunuz”  (7/103),  yollarıñızı  “yollarınızı”  (3/63)

 

3.      Çokluk  Şahıs:  -ları,  -leri,

 

     Dişleri  “dişleri”  (4/10),     ōlları  “oğulları”  (11/63),  köpeg  balıġları  “köpek  balıkları”  (1/45),  barnaġları  “parmakları”  (1/264),  avradları  “avratları”  (3/9)

 

 

     2.1.2.3. AİTLİK  EKİ:  -Kİ

   

     “Bir  bakıma  yapım  eki  karakteri  taşır.  Çekim  eklerinden  sonra   gelmek,  iyelik eki  gibi  yardımcı  ses  almak,  aitlik  gibi  bir  çeşit  iyelik  fonksiyonu  taşımak  bakımlarından  da  çekim  eki,  işletme  eki  karakterindedir.”[21] 

  

     Hassa  ağzında  da  rastladığımız  bir  ektir.   

    

     biziki  “bizimki”  (11/17),  bizīler  “bizimkiler” (11/67)

 

 

    2.1.2.4.  HÂL  EKLERİ

 

     “İsmin  hâlleri  ismin  diğer  kelimelerle  münasebeti  sırasında  içinde  bulunduğu  durumlardır.”[22]

 

     2.1.2.4.1. İlgi  Hâli  (Genetif)    Eki:  -(n)ıñ,  -(n)iñ,  -(n)uñ,  -(n)üñ

 

     “İlgi  hâli,  ismin  başka  bir  isimle  münasebeti  olduğunu  ifade  eden  hâlidir.”[23]

 

     Hassa  ağzında  ilgi  hâl  ekinin  ikincisi nazal  n  şeklindedir.  Yine  bu  ek  yöremiz  ağzında  I.  şahıs  zamirlerinde  -ım,  -im  şeklindedir.           

       

     ġadınıñ  biri   “kadının  birisi”  (1/17),  camınıñ  yanında  “cāminin  yanında”  (4/45),  onuñ  arabasınnan  “onun  arabasıyla”  (6/13),  bizim  énişde  “bizim  enişte”  (6/91),  seniñ  ōluñ  “senin  oğlun”  (7/8),  tümümüzüñ  dedesi  “tümümüzün  dedesi”  (4/26),  onuñ  babası  ”onun  babası”  (3/31),  benim  dedemgil  “benim  dedemler”  (3/38),  geçiniñ  buynuzu  “keçinin  boynuzu”  (3/44)

    

     2.1.2.4.2.  Belirtme  Hâli   (Akkuzatif)  Eki:   -n,  -nı,  -ni,  -ı,  -i,  -u

 

     “Bu  hâl  ismin  geçişli  fiillerin  doğrudan  doğruya  tesiri  altında  olduğunu  ifade  eden  hâlidir.”[24]    

 

     Bazı  Anadolu  ağızlarında  görülen  akkuzatif  eki  ile  datif  eklerinin  yer  değiştirmesi  hadisesi[25]    yöremiz  ağzında  hiç  görülmemektedir.  

 

     vérgisin  “vergisini”  (1/23),  onuñ  içini  “onun  içini”  (1/55),  ōlannarı     “oğlanları”  (3/9),  ġarnın  “karnını”  (5/45),  bunu  “bunu”  (6/9), tarafımı  “tarafımı”  (3/84)

 

 

    2.1.2.4.3.  Yönelme  Hâli  (Datif)  Eki: -(n)a,   -(n)e,  -(y)a,  -(ñ)a,  -(ñ)e

 

     “Bu  hâl  ismin  kendisine  yaklaşma  ifade  eden  fiillere  bağlanmak  için  girdiği  bir  hâldir.”[26]

 

     bize  “bize”  (1/4),  yanna  “yan-ı-na”  (1/26),  ġocie  “kocaya”  (3/1),  sürgüne          “sürgüne”  (5/28),  oña  “ona”  (6/69),  gözüñe  “gözüne”(7/3), yasına  “yasına”  (3/21),  bunnara  “bunlara”  (3/29)

 

 

     2.1.2.4.4. Bulunma  Hâli  (Lokatif)  Eki:  -da,  -de

 

     “Bu  hâl ismin  kendisinde  bulunma  ifade  eden  fiillerle  münasebette  olduğunu  gösteren  hâlidir.”[27] 

 

     Lokatif  eki  yöremiz  ağzında   ünsüz  benzeşmesine  genellikle  uymaz.   -da,  -de  şeklindedir.    

 

     yamaşda  “yamaçta”  (3/62),  foturada   “faturada”  (1/9),  Ġırkan’da  “Kırıkhan’da”  (3/82),  minaremizde  “minaremizde”  (5/30),  Deñizciler’de  “Denizcilerde”  (6/84)

 

 

2.1.2.4.5.      Ayrılma  Hâli  (Ablatif )  Eki:  -dan,  -den

 

 

 

     “Bu  hâl  ismin kendisinden  uzaklaşma  ifade  eden  fiillerle münasebetini  gösteren  hâlidir.”[28]

 

     Ablatif  eki  yöremiz  ağzında  -dan,  -den  şeklindedir.   Ünsüz  benzeşmesine  genellikle  uymaz.   

  

     düggenden  “dükkândan”  (1/19),  ġocadanımış  “kocadanmış”  (3/5),  Tiyeg’den  “Tiyek’ten”  (4/31),  yérden  “yerden”  (5/48),  ġaymakamdan  “kaymakamdan”  (6/135)

 

 

 

 

 

2.1.2.4.6.      Eşitlik  Hâli   (Ekvatif  )  Eki:  -ca,  -ce,  -ça,  -çe

    

     “Bu  hâl  ismin  eşitlik  ve  benzerlik  ifade  eden  hâlidir.”[29]

 

     Onca  “o  kadar”  (1/22),  mesebince   “mezhebince”  (1/159),  bunca  “bu  kadar”  (7/2),  şindieçe  “şimdiye  kadar”  (7/33),  yaşınca  “yaşı  kadar”  (8/5),  başaça  “başa  kadar”  (7/51) 

 

2.1.2.4.7.      Yön  Gösterme (Direktif)  Eki:  -rı,  -ri,  -arı,  -arlaġ,  -irā

   

     “Bu  hâl  ismin  yön  gösteren,  cihet  ifade  eden  hâlidir.”[30]

 

     Hassa  ağzında  şu  örneklerde  görülür:

 

     Yokarı  “yukarı”  (1/106),  yokarlaġ  “biraz  yukarı”  (1/198),  ileri  “ileri”  (2/13),  içirāndiedi  “biraz  daha  iç  tarafındaydı”   (2/14),  aşşŏtie  “aşağıya  doğru”   (4/68),  şŏrelānde  “biraz  daha  şu  tarafında”  (8/30),  géri  “geri”  (4/35)

 

2.1.2.4.8.      Vasıta  Hâli  (İnstrumental)  Eki:  -nan,  -nen,  -ınan

 

     “Bu  hâl  ismin  fiile  bir  vasıta  olduğunu  ifade etmek  için  girdiği  hâldir.”[31]     

 

     Yöremiz  ağzında  yaygın  olarak  kullanılan  vasıta hâli  eki  -nan,  -nen,  -ınan,  -inen   biçimindedir.    

 

     sānan  “sağla”  (1/11),  çadırınan  “çadırla”  (3/33),  paltienen  “baltayla”  (4/38),  daşnan  “taşla”  (5/22),  çocuġlarınan  “çocuklarla  (7/57),