GİRİŞ

      Araştırmamızın  konusunu  teşkil  eden  Hassa  yerleşme  merkezi  Akdeniz  bölgesinin  Adana  bölümünde  Amanos  dağlarının  hemen  doğusunda  ve  Hatay- Maraş  çöküntü  hendeği  içerisinde  ve  onun  kuzey  batısında    yer  almaktadır.  Hatay  iline  bağlı  olan  bu  yerleşme  merkezinin  bulunduğu  saha  Güneydoğu  Toros  yaylalarının  önünde  Suriye  platformuna  doğru  giderek  alçalan  ve  yeryüzü  şekilleri  bakımından  yeknesaklığı  ile  dikkati  çeken  stepik  platolar  alanı  ile  aynı  zamanda  nemli  dağlık  bir  sahayla  Suriye-Arabistan  çölünün  kuzeye  doğru  sokulmuş  kısımları  yakınında  bir  geçiş  alanı    olduğu  gibi  “Verimli   Hilâl”in  kuzeye  en  çok  sokulduğu   kesimdedir.[1]

 

     Bu  bölge  aynı  zamanda  bütün  tarih  boyunca  gerek  kendi  içinde  birtakım  küçük  devletleri  birbirine  ve  gerekse  bunları  daha  uzaktaki  ülkelere bağlayan  yolların  doğal  güzergâhı  olmuş;  bu  yollar  boyunca  toplumlar  ya  birbirleriyle  barış  içinde,  ticaret  yaparak  ya  da  savaşarak  kültür  alışverişinde  bulunmuşlardır. Yine bu alan  komşusu  Güneydoğu  Anadolu  bölgesi  gibi  milâttan  binlerce  yıl  önce  gelişen  büyük  uygarlıkları  ve  özellikle  verimli  alanları  ile  dikkati  çekmektedir. 

   

     Hassa  yöresi  doğal  ortam  ve  kültürel  çevre  bakımından  da   bir  düğüm  noktası  durumundadır.  Bu  yerleşmenin  de  bulunduğu  mevki  ve   genelde  Hatay-Maraş  çöküntü  Hendeği,  yer  şekilleri,  iklim,  toprak  ve  su  kaynakları  bakımından  insanların  yerleşmesi  ve  bu  bölgenin  nüfus  artışı  için  oldukça  elverişli  şartları  arz etmektedir.  Gerçekten  de  Hassa  yöresi  tarihin  en  eski  zamanlarından  itibaren insan  topluluklarının  dikkatini  çekmiş  fiziki  coğrafya  şartları  yanında  iktisadi  ve  sosyal  şartların  da  yerleşme  bakımından  arz ettiği  elverişli  durum,  bu  bölgenin  tarihin  en  eski  zamanlarından  beri  birtakım  yerleşme  merkezlerinin  odak  noktası  olmasını  sağlamıştır.

 

     Etiler,  Asurlular,  Persler,  Makedonyalılar,  Grekler,  Romalılar,  Bizanslılar,  Selçuklular,  Memlûklar,  Osmanlılar  ve  hattâ  Kavalalı  Mehmed  Ali  Paşa’nın  oğlu  İbrahim  Paşa  idaresindeki  Mısır  kuvvetleri,  hep aynı  sebeplerle   Adana  ovalarına,  Hatay-Maraş  çöküntü  Hendeği  ve  bu  arada  Hassa  yöresine  girmişler  ve  bu  bölgede  tutunmaya  çalışmışlardır.

 

     Araştırmamıza  konu  teşkil  eden  yerleşme  merkezinin  bulunduğu  sahaya  1042’den   itibaren  başlayan  Türk  akınları,  1071  Malazgirt  savaşından  sonra  kesafet  kazanmıştır.  Haçlıların  bölgeye  doğru  sokulmalarıyla  Ermeni  nüfuz  sahası  komşu  bölgeleri  de  içine  almak  üzere  artmıştır  (1095).  1274-1275  yıllarında  Mısır  Memlûklarının  bu  bölgeye  gelmeleri  ve  hâkimiyetlerini  sağlamak  için  yaptıkları  gayretler  ile,  artan Ermeni  nüfuzu  inkıtaa  uğramış;  ve  1336  yılında  Memlûklar  tamamen  bölgeyi  hâkimiyetleri  altına  almışlardır.[2] 

 

     Moğol  istilası  Anadolu’ya  Horasan  ve  Azerbaycan’dan  pek  çok  Türkmen’in  gelmesine  sebep  oldu.  Moğollara  tâbi  olmak  istemeyen  Türkmenlerin  bir  kısmı  Memlûk  devletine  sığınmıştır.  Memlûk  devrinde,  Güneydoğu  Anadolu’nun  batı  parçasında  ve  Kuzey  Suriye’de  gayet  kesif  bir  halde  bulunan  bu  Türkmenler,  yüzyıllar  boyunca  bitmez  tükenmez  bir  kaynak  olarak  mühim  siyasî  ve  iskân  faaliyetlerinde  bulunmuşlardır.              

 

     Suriye Selçukluları,  Anadolu  Selçukluları  ve  Zülkadriye  Beyliğinin  idaresinden  sonra  bölge  Osmanlı  İmparatorluğunun  idaresine  geçmiş  olup,  merkezi  Maraş’ta  bulunan  Zülkadriye  Eyaleti’ne  bağlanmıştır.  Bundan  sonra  bölgede  iktisadi  faaliyetlerin  geliştirilmesine  çalışılmıştır. 

 

     Kanunî  Sultan  Süleyman  döneminde  ekonomik  ve  sosyal  kalkınma  gayretleri  devam  etmiş.  Kanunî  dönemini  takiben  gerek  teşkilat  sistemindeki  bozukluklar  ve  gerekse  buna  bağlı  olarak  da  haksızlıklar  ve  huzursuzluklar      olmuş  ve  anarşi  dolu  günler  başlamıştır.  16.  yüzyılın  sonlarında  başlayarak  17.  yüzyılda  da  uzun  bir  zaman  devam  eden  Celalî  ve  Saruca  Sekban  hareketleri  Hassa’nın  bulunduğu  bölgede  de  tesirini  hemen  göstermiş.  Anarşist  bir  nitelik  taşıyan  bu  sosyal  hareketlerle  yerleşik  düzene  geçmiş  olan  aşiretlerin  yerleşme  yerlerinde  de  etkisini  kısa  zamanda  göstererek,  ayaklanmalar  meydana  gelmiştir.  Kendilerini  bu  hareketlere  karşı  koruyamayan  köylerin  ekinlikleri  tahrip  edilmiş  ve  sâkinleri  çevreye  dağılmışlardır.  Bu  sebeple  Hassa  yöresindeki  köy  ve  ekinlikler  tamamen  ortadan  kalkmış  ve  buralardaki  topraklar  asırlarca  ekilmeyerek  boş  kalmıştır.

 

     19.  asır  başından  itibaren  sosyal  çalkantılar  had  safhayı  bulmuştur.  Bu  dönemde  Osmanlı  İmparatorluğunun   iskan  ve  ıslah  hareketleri  başarısızlıkla  sonuçlanmıştır.  Bu  arada  Hassa  yöresinde  Hacılar,  Tiyek  ve  Akbez  nahiyeleri  halkları  da  aşiret  beylerinin  durumuna  göre  hareket  ediyorlardı.  Huzursuzluk  bütün  bölgede  hâkim  durumda  idi. 

 

     Bu  durum  1865-1866  yıllarında  yürütülen  ve  konar-göçer  aşiretlerin  yerleştirilmelerinin  başarıldığı,  devlet  idaresinin  yeniden  tesis  edildiği  bir  ıslahat  ve  iskân  harekâtı  olan  Fırka-i  İslahiye’nin  bölgeye  gelişine  kadar  böylece  devam  etti. Bu  fırka  harekâtında  tamamen  başarılı  oldu.  Konar- göçer  aşiretler  yerleştirildi,  devlet  idaresi  yeniden  tesis  edildi.

    

     İncesu  mevkiinde  ordu  kuruldu.  Hacılar,  Tiyek  ve  Akbez  nahiyeleri  beyleri  ve  ağaları  buraya  gelip  tâbi  oldular.     

    

     Burada  hemen  bir  kışla  binasına  ve  Hacılar,  Tiyek  ve  Akbez  nahiyeleri  birleştirilerek  yeni  teşkil  olunan  kaza  merkezi  olmak  üzere  kışla  yanında 

birkaç  yüz  hânelik  bir  kasaba  inşâsına  başlandı.  Ve  buraya  ilk  önce  Hassa  taburları  ayak  basmış  olduğundan  Hassa    kazası  diye  isimlendirildi.[3]

 

     Fırka-i  İslahiye’nin  bu  harekâtı  Hassa  tarihinin  en  istikrarlı  dönemlerinden  birisi  olmuştur.  Bu  istikrar  bir  müddet  devam  etmiştir.  Fakat  20.  asrın  başlarında  devlet  otoritesinin  zayıflamasıyla  birlikte görülen  manzara  Hassa  için   hiç  de  iç  açıcı  değildir.  Daha  bu  yıllarda  Fırka-i  İslahiye’nin  kurduğu  düzenle  birlikte  bıraktığı  izler  de  silinmeye  başlamıştır.  Hassa  için  yine  zulüm,  cehalet  ve  tembellik  dolu  yıllar  başlamıştır. 

 

     I. Dünya  Savaşında  Hassa  savaş  görmemişti,  ama  cephelerde    bu  yöreden  çok  sayıda  asker  savaşlara  katıldı.

 

     30  Ekim  1918  Mondros  Mütarekesinden  sonra  Hassa  Fransız  işgaline  ve  zulmüne  mâruz  kaldı.  Bu  işgale  Hassa,  kurmuş  olduğu  çete  harekâtiyle  karşılık  verdi. 

 

     Eylül  1920’de  Kırıkhan-Hassa  arasında  meydana  gelen   Boklukaya  Savaşı  çetelerin  zaferiyle  sonuçlandı. 

 

     20  Ekim  1921  günü  Türkiye  ile  Fransa  arasında  Ankara  İtilafnamesi  adıyla  bir  ön  barış  imzalandı.  Bu  barış  sonrası  Hassa  Türkiye  sınırları  içinde  kaldı.

 

     7  Temmuz  1939’da  Hassa  Gaziantep’in  İslahiye  ilçesinin  kazası  durumundayken  Hatay  vilayetine  bağlı  bir  ilçe  olarak   kabul  edildi. 

 

     23  Temmuz  1939  günü  son  Fransız   kıtasının   Hatay’dan çekilmesiyle  anavatana  katılmış  oldu.           

 

     Yörenin  İklimi

 

     Yazları  sıcak  ve  kurak,  kışları  ılık  ve  yağışlı  geçer. 

    

     Yörenin  Geçim  Kaynağı

 

     İlçenin  geçim  kaynağını  tarım  ve  hayvancılık   teşkil  eder.  Tarım  ürünleri  olarak  başlıca:  pamuk,  buğday,  üzüm,  incir, zeytin,  domates,  kavun,  fasulye  yetiştirilir.  “Yazı”  denilen  tarlaların  bulunduğu  yerler  en  önemli  ekim  alanını  teşkil  eder. Hassa,  Hatay  ilinde  en  çok  üzüm  yetiştirilen  ilçedir.    Hayvancılık  olarak  da  genellikle  kıl   keçisi,  koyun  ve  sığır   beslenmektedir.

 

     Yörenin  bitki  örtüsünü  dağlık  kesimlerin  aşağılarında  maki,  yukarı  kısımlarda  ise  orman  teşkil  eder.  İlçe  merkezi  ve  köyler  ise  çeşitli  meyve  ağaçlarıyla  süslenir.  

 

 

     Yörenin  İdari  Yapısı

 

     Hassa  merkezinin  nüfusu  13400’dür.  Hassa  ilçe  belediyesiyle  birlikte Akbez,  Aktepe,  Söğüt  ve  Küreci  belediyeleri  vardır.  Hassa  ilçesine  bağlı  24  köy  vardır.  Etnik  yapı  olarak  hemen  tamamı  Müslüman-Türk  unsurundan  oluşmaktadır.  Yöre  idari  taksimat  olarak  büyük  merkezlerden  uzak  göçebe  ve  köy  hayatı  yaşaması  sebebiyle  kültürel  değerlerini  büyük  ölçüde  korumuştur.

 

     Yörede  Eğitim  ve  Öğretim

 

     İlçe  merkezinde  4  ilköğretim  okulu,  bir  düz  lise,  bir  imam-hatip  lisesi,  bir  de  kız  meslek  lisesi  eğitim  öğretime  devam  etmektedir.  Son  yıllarda   ilçe  kütüphanesi  de  hizmet  vermeye  başlamıştır.  Ayrıca  halk  eğitim  müdürlüğünün  düzenlemiş  olduğu  dikiş-nakış  kursları  da  devam  etmektedir.

 

     İlçe  merkezi  Antakya’ya  76,  Gaziantep’e  de  113  km.  uzaklıktadır.                

 

     Yörenin  Etnik  Yapısı    

 

     Tarih  çağları  boyunca  Hititler,  Makedonyalılar,  Asurlular,  Persler,  Grekler,  Romalılar,  Bizanslılar,  Selçuklular,  Memlûklular  ilçenin  bulunduğu  topraklara  hükmetmişlerdir. Bu  sahaya  1042’den  itibaren  başlayan  Türk  akınları,  1071  Malazgirt  savaşından  sonra  kesafet  kazanmıştır.  1336  yılında  Memlûklular  bölgeyi  tamamen  hâkimiyetleri  altına  almışlar, Suriye  ve  Anadolu  Selçukluları,  Zülkadriye  Beyliği  hâkimiyetlerinden  sonra  Osmanlı  İmparatorluğunun  Zülkadriye  Beyliğini  ortadan  kaldırmasıyla  Osmanlı  topraklarına  katılmıştır.  

 

     Yöreye  yerleşen  Türkmenlerden[4]  Dulkadırlı  el’inin boyları:

     1- Küreciler

     2- Dokuz,  öbür  adı  Bışanlı  boyunun  Demrek  ve  Hacılar  obaları

     3- Yuvalı

     4- Kızıllu

 

     Avşar  boyunun  Gündüz-oğulları  ailesi.  Gündüz-oğullarından  ilk  tanıdığımız  bey,  Gördü  Beğ’dir  (1407)[5].   

 

     İç-il  Türkmenlerinden  Eymür’e  tabi  9  cemaatin  ( Sincarlı,  Osman  Kethüda,  Karagözlü,  Çarık,  Kaçar,  Dündarlı, Kara  Avşarlı,  Keçeli  Avşarı,  Torun,  Kayalı)  buradan  kaldırılarak,  urban  baskınlarına  karşı  korumak  üzere  Amik  Gölü  civarındaki  Murat  Paşa  derbendine  ve  daha  kuzeyde  dağ  eteğindeki  Saylak  mevkiine  iskan  olunmaları  emredildi[6].